6 14 Encyclopa^dias Lib. XIX. 



-#i maximus citcuhis rriBfeat pcr polos intf rfc<Sorum circu- 

 k)cam. bifecat corwn fcgmcnta, At hk maximiis circulus, 

 verticalis nempc, ttanlitpcr polos.horiiontis priuiiim dcin- 

 dciridij^qQiatranfit per ocuium, qui alter tft polus iridis.&: 

 -pet iridis centrum. Itaque ttiam ttaiifit pcr teliquuBi. 



7. Slualii fie geom^tri» iridii litttmetrnis > Ea coiitinctu: 

 bistheorematis. i.Irisdianriettaiisfcmper eft atcu4ta. i. Ar- 

 Clis iridis nunquam eft totus citculus , aut major [cdtio cir- 

 fuli. 5. Siccnttum fid-^ti» ifidem facicntislit in honioatcai- 

 cusitidisviciebitui femicitcularis. Nira quia tria ccntra (idc- 

 lis.oculi, & itidis in candem diameuufn cadunt , pUnum ho- 

 xizontis continuatum bifecabit citculum itidis , & lupta ic- 

 linquct femicirculum. Hic vcto diffcicnti» a centto muu^i , 

 mundanivehoriiontij.adccntrumnoftii vel ocuii, vcl hoii- 

 tontis,propter iolis amplttudinem nuUa fcnfilis c(K 4. Si cen- 

 trflfli fidcris iridem facicfttis Gt liiprahoriiontcm , arcusiridis 

 erit minor circuli (eiaio. Itaque elato (idct depnmitut iris, 

 dcptclTo attoUitur. j. S- atcus iiidiicft(cmicitculus.eft feftio 

 minotis cit^uli -. Et, fi eft feiftio minot, cft fcftio majoris cir- 

 «uli. Quia nempc aei ad hoiizontem eft ctaflioi i idcoquc re- 

 fiaftioBt ad pctpendicalaremminore bafi. 'At act altiot, vbi 

 aempc circuli feftio eft rainor.cft latiot : ideoquc tcfraftio fit 

 «.petpendiculati majorebafi. Q^uidam tamcn putans.fcgmen- 

 ta fcmpcr ciTe ciufdem circuli, feJ ptoptct diftantiam inai^ua- 

 lem imqualia videri. 



8. §lut,de iridelu»arip«tiJfitnutnfirnohftrua,niAt 1^3.. l.Fit 

 ptoptet viciniam ladlotum lunatium ; & quidem pricipuc in 

 matutino ctefpuculo. r. Colorcs hSf fuo fidcri pallorc funt 

 affines, nec pcifeftam veritatcmttiplicis colotls affequuntur. 

 J^amquia lumcn luna: eft debihus, ideoque & vmbrx tninus 

 Tiigtat,ideo e talis & luminisS: vmbrxmiftura dcbiliorescffi- 

 «iantur. j. Rara eft haec iris , pracfertim verfus meridiatjam 

 plagaijs.In feptenttion? v?f6 vbi puioreft rofcidi vaporis co- 

 pia, ftcquentioteft. 



9. §lHt petijjimkm de iriie folari fnt thferunndiH Ifta. 

 1. Golores lyidis omnes hk maximi & puriflimi funt : quia 

 nempe hxc iris fit a fole, maximi 5t puiilTimi fideris lumint. 

 Itaque hacc itis exccllit , & ea de causa dicitur itis abfolute , 

 omniaque properDodum diifta de itidc, ad hanc referuntut, 

 a. Iris folaris meridiano tempoie non vidctur illis populis , 

 quibus fol circitec verticalis tft ifto tcmpore. At quibus 

 omjiino fol meridianus paulo remotior eft , illis poteft vidc- 

 li , lieet raro. Quibus autem eft reraotifrunus , iis poteftfre- 

 quentet vi^cri. j. Iris, (i propius accedas, fcquitur ; fi fugias, 

 & dcxtra dextiorfum , & finitra fmiftrorfum euntem comi- 

 tatur. Itaque concaui fpeculi Optica quaedam lik fuerit, 

 4. Iris folaris eft fulgoris fol^tis teflexio h densa nube, con- 

 £ftcns cxaductfofolisioi/vfT&i^CoiVt^.toceft^velutin fpcculo 

 ipfam intuentis 



10. Sluomodo duplex imaga folit cerrii queM i Solis ima- 

 goduplex abaqua & fpeculo aquac imii)ct(o cernitur : vcl in 

 pelui oleipicifuc plcna : vbipinguij humor minus facile tur- 

 batur : & ideo quas tecipit i(inagiiies,(i?iuat, vt ait Scncca.Pri- 

 ma enim imago (it fola tcflexionc ab aqua: fecunda (it pri- 

 mtimrcfraftione ab aqua,dcinde rcflexione a (peculo , deni- 

 que tefraftione ab aere. Ideoque tot modis obliquata cffi- 

 gies debilior eft. Falluntur itaquc qui putant, fecundam hanc 

 imaginemelTe (ideriiimaginem.folpm cotnitantis , vtMcrcu- 

 lij. Imago enim fecundaa primaimagincfcmper a;qualitcr 

 jiftat ; quod non fit dc fole Sc. Mercutio , Vetnde vifa pcr vi- 

 ttum in fpeculo gcmiiu videntut : quod cxpctienti facilc ju- 

 cundiimqueaccidet. 



11. ^omodo ferjlciitturpcrfpettiuniridis exterra ^aqua} 

 ytaicipua iris e terra cft iu cryftaJIo. Huic etiim (igura ad iri- 

 dis fpecicmpropria ingcnerataeftfexangula, ij eft,ba(is fex- 

 angulas natuialis iii cryftallo. Hzcvcro fie"tavteft (Ine ar- 

 te vlla, (ic nulls arte a^quari poteft ,vt teifte mpnet Plinius. 

 Sed figura ipli eft aliis pyramis curca , alias f rifma , vtocuiis 

 intueri licet. Figura itaque hic fexangula , qua; dicitut l'li- 

 nio.cft oiSoedia. Duoenimfunt vtrinque bafc.': , & ptacteril- 

 lasfcx facies. Sed Vitello prifma parallclipedum heiaedrum 

 intelligit, quando cryftallum hexaedram vocat : quanquam & 

 prifma pentaedrum tpta Italia.Galliaque his ctiaipmitacu- 

 lis Opticis cclebtatur. Sed hcxaedrum plenius quiddam ob- 

 tinet. Hexaidrif igitur cryflnUiM , vel eadem fgurd ■vitrum , 

 mitab'lem optica: contemplationis fextuplicem varietatcm 

 hibet in tali matetia e reperculTu lucis & admixtione oppo- 

 titaium e fupetficicbu"; diuetfis vmbrarum. Nam fi radij fo- 

 Jaies incidint in vnam fupeificii:^ , extctior concurfus ffra- 

 «ftorum radiotum inccndct. Hac primd optica eft cryflnlli. 

 5i incidant in du.is tantiim ex vttaque in oppofitas fupttfi- 

 eies i dcindc in aere a perpendiculari diagonali , aut ei paral- 

 lela , reftingantut adobiedam fupcrficiem , cxpriment duo 

 lumina clari, aliquando ctiam, (i prifma cubicum Cii,co\o- 

 lata: fedconfu(i$coloribus,altcro rubro .altcro permifto vi. 

 TidxHic fecunda.opticacH cryftnUi. Si inciJantin ttes.adn- 

 .fulis oppofitis in pppofitas (ingulas, tunj in acte ad oppoii- 

 Ziia fu,petficieoi icftiogcntat, difpcisiquc tria lutnina facient: 



medium erlt in perpendicalau diagonali , aut ei patallela, le- 

 liqua duo refrinn;cntur al> eadcm perpendiculati. Hk mi» 

 lcetur nigrorcryltalli , luincn penetrans pattium promificn- 

 tium vmhrar,qua; multiplicata; vaiiant colores. Color ita- 

 quc ht ttiplex, quia triplcx tefraiflio a tribus primis fuperfi- 

 cicbus ad trcs infciiores: &:tubot videtur ad perpendicula- 

 rcinin obiert.i fupcificie. Quin triplex iris cxiftit aliquan- 

 do ptoptcr tiiplicem lefraiflionem., Caufac igiturhx funt iii- 

 dis , non folilm materiacryflalli , (cd rcfradio lucis,vJc figura 

 corporis. Ncc tanien vidctur per modum refleriouis , fca pe^ 

 moduiii fimplicis vilionis. htc cryflMi *pttcn tertia ejl. Si 

 locoHon valdc luroinofo, duabus facicbus rubra vcl alia ce- 

 ra obduifHs (ol pct cxiguum foramen incidat in ttcs vicif as 

 fupcificies, rcfringcturin quartaro, tiimque (i nigta fuperfi» 

 cics opponatur 1 e cryftallo quamlibet exigua fiet iris mazi- 

 ma Sc pulchcrrima & clarilfimi coloris. Quod quidem fit 

 proptcr aggrcgationem totius refra^ionis ia vnum colle- 

 £lx. Htc quart» cryjialli Dpticn eji. Quod fi tres fuperioret 

 facies auertantur , reliquumque dimidium (oli opponatur, 

 aliquando vnica, aliquando nulla iris videbituti Hic quirttit 

 tjl cryjlalli optiea. Si vnic? e fex fupcrficicbus obducatut , 

 per ctyftalli tcuolurionjm eadem contingent, Htc fexta eji 

 (ryjialli opeica. Siloculo, ranquam foIi,^pettae fupeincies op- 

 ponantut ,cera illa vidcbitut, leuolutaque cryftallo vatieta- 

 tes infinitsaccrdppt. Kiu pofttema in Vitellone & feptim» 

 eji cryjialli optica. Sequitur i gemmis iris germana. Princi- 

 patum hic tcnet gemma ceraunia, qua; nafcitui hexacdta 

 vt cryftallus , & eiufdcm variecatis atgumcnto iris cogtio- 

 minatut. Coloiein autem nonnifi ?x opaco rcddit, necvt ip- 

 fa habeat , fcd vt cepetcuiTu patietum elidat , fummaque la- 

 queatia fpecie tremula verbcret. Optima iudicatur , qux 

 maximos arcus facit , (imillimofque coeleftibus. Ergo in §t- 

 raunia gcmmS > v: in etyftallo, hexacdia figura vatios iridis 

 colores exprimit. Qua ctiam figura poliuntui fmaragdi , vr 

 colot lepercuflu anguloruro excitetui.AIitcr enim politi noii 

 habent eundem coloreni. Senecatamcn virgulam in ptifma- 

 te vitreo & cryftallinodicit ftriftam,vcl epluribusangulis ia 

 modum claux torofain & cnormitcr faftam,vttam a;quali- 

 tas hic & Ixuor , quam varictas latctum & anguloium , irim 

 facerc vidcatur. Ofalus tamen carbunculi igne, fmaragdi vi» 

 riditatc, amethyfti purpura fulgens, iridis coloies finc nexae- 

 dri figura incrcdibili miftura imitatur. Magnitiido nuocm 

 auellanam a:quat. Et talis Nonio fenatoti opalut fuit feftei- 

 tiis viginti millibus a:ftimatus ,domino fuo vitS ipsa chaiior, 

 Maluit cnim ab Antonio triumuiro profccibi , quam opalo 

 fpoliari. Atque h^c cft iridis terreA materi» e 'vitro , cryflallo, 

 ^ gemmis.Ex aqud funt preximt irides. Etprimo auidem fiin 

 vitream pcluim aqua: plenam fpeculum immerfum foli op- 

 ponatur; in oppofitiim opacum iridem eipiimet. Idcm fietin 

 vitto aqu.T pleno fcu fphrrico , feu quocunquc alio. Atque 

 hic materia eft aquea primiim , deinde vittea vel atnea : ic- 

 flexton^fque & tefra£\iones luminum cum vmbris coloies 

 multiplicant. Itis etiam maiot fuerit , fi aquamvittoextrin- 

 fecus afpetfetij : quia eiiis obliquatio augebitur. Colorcs ta- 

 nien iridis ncquaquani veri ccrnentui , neque numeio plane 

 refpondebunt , neque coinpofita , fed fimplici vifione vide- 

 buntur. Gcneris eiufdem funt iridesilU qutjiunt a marinis 

 guttis inttr remos alios fublatos , alios depreffos rorantibus : item 

 e fullo9isor( pannos afpergcntis : pi«cerea , obduBis ante ecuht 

 palpebris: denique, ludicrailla iris puerorum e fapone aquiper- 

 mijid CKlam^s inflmtiitm. Iftis enim modis omnibus aquej 

 fit iris. Sed has irides longointeruallo anteit iris coelejiis,no~ 

 minatim yi/aWr, in qua admiratio colorum eft longc raaxim» 

 apud Phyficos & Opticos. Vidcas cnim iridem hanc colorum 

 potiiis varietate.qu.imarcus rotunditate prardicari. Innume- 

 rabilesquippecolores poffidet iris.adeoque iraeft rerficolor, 

 vt piiftori , quaiTilibetexcellcnti, piifiura ifta fit inimitabilis.vt 

 Ariftoteles rcifte prodidit. Ariftides quidempiiftor colores 

 iftos imitaii ftuduit, vt authot cft Plinius lib.i y.f.ii.Vcrum 

 imitatio ifta infinitis modisinfraprototypum fuum fubfidit, 

 Colophonis locode itide folati obfcrua. pra.ftantcs autho- 

 res tradere, in quocunque frutice curuetur hic arcus ccrleftis, 

 fuauitatem quandara incnattabilem exiftcre ; itcmque tei- 

 rain , quo loco fub occafum arcus ccEleftis capita fua dciece. 

 rit , ciim aficcitarccontinua, immaducrit imbre, tunc emitte- 

 rc illum fuum halirum diuinumexfole conceptum, cui com« 

 parari nuilafuauita'; pofHt. Quaproptev iridis optica & phy- 

 fic« eft longc iucundiffima. 



PERORATIO OPTICES. 



SEd concludamu» nobiliflimam illam videndi fcientiam 

 adpofitione quarumdam qurftionum.quar folui polTunt ex 

 iis,qu«e haftenus tradidimus. Fafciculus iftarum qna:ftionum 

 hiccfto:An vifus vidca:;An vifus fit lux quajdam (pecialisiAn 

 col<>tfine lumine videri pofFit : An vifio fiatemifliuc: An lux 

 vehemens vifibilia femper reuelet : An lui debili» vifibilia 

 fetnpcioccaiccc: An maxima ris fit kuninis ciica ccnttum: 



Ab 



