Ethica^ Cap.XIX. 



71 



ili." prccesadmitteret.proftiatus ccepit ampIcL^i pciks,& im- 

 pttrauit. Cum icprclicudcrctui ob'hoclf.iduin t.inqu.im plii- 

 lolbpho iQdignum,icfpoiidit:Nou c^o lum imculpa.lcd Uio- 

 nylius, qui auies habct in pcdibus. Philippus Maccdo , cum 

 dicerct pauperculx fupplici tacl.v , fibi uon clle otium,vt 

 caufam ipfius cognofccrct, illa inchim.it, Proindc nc rcx qui- 

 dcm circ vclis. Xlij hoc tribuuut Adii.mo Imp. Cum lcgati 

 Laccdrmoniorum ad Lygdamin tyrannum vcnilfent, ncc au- 

 dientiam impctr.irc polVcnt , quod rex dicerct fe infirm.i cilc 

 valctudinc , illi dixcruiit, Pcr louem , non venimus huc cum 

 illo hiiflaturi , fed coUocuturi. Talis homo intraftabilis, au- 

 Ucrus,&accrbuscratTimon Athenienfis. Hierosl. i.Echi- 

 ntu, quem quaqu.! tr.icl.uc voles , afpcritate rctincntiaquc 

 hotridum expiiarc. i. Pythagoricum illud , /f»f»j ^W;'» n» 

 fode vel JijJ'eca,monct, morofos vciborum afpcritatc ccu gla- 

 dio non clfc laccflendos. 



/ 



Vrbanitas 



codit di- 



C A P V T XIX. 



De Frbanitate. 

 Pr.«cepta. 



gfc^ R B A N I T A s eft vutus,qux docet vfurpa- 

 jj^^ rc libcrale iocandi genus. Alias fuTntmr Ute pro 

 ciniUtutc morum, zt in illo verfu ■• 



Dicerii t^rbanKi,fed non vrb^nm haberis j 

 Chth ceu vacca bibccs, & fuis hisiar tdm. 



Eius exceilus eft lcurnlitas : defedus , rufticitas in 

 iocando. 



R E G V L ^. 



I. VrbAnititsfaclt , vt dicla & fiEla noflra frlt feHiiti 

 ingtnij condiamm , vtcjue aliorum iocos ferre pojjn/im: 

 vndt dicftnr ornarntntmu veritatii. 



FAcit, inquam , nc fimus fcueri vt Stoici , nec diiToIuti , vc 

 £picurci : ne fcmpcr trillerour cum Catone , Euiipidc , &l 

 Heraclito,nec fcmper ridcamus cum Dcmocrito : fcd vt vcii- 

 tatem dicamus cum quadam vcnuftate ac gratia , ita vt con- 

 diamus iocos fale Mercurij. locos dico,fme illi lint ihetorici, 

 fiue pradici , puri vel mixti, aperti vcl obliqui, fimpliccs vcl 

 afgni^matici:quorum omnium triplex debct elle finis ; videl. 

 iufta rcptehefio,inllitutioblanda,&deIe(Clatio liberalis. Quae 

 omnia li obfcruentur,ncque in defciftu pcccabimus cum Ca- 

 tonibus motofis,qui nequc ipfi iocantur,ncquc iocalarcs ho- 

 mincs fcrrc poflunt:neque in cxccllu cum fcurris & profcfib- 

 ribusiototura illibcralium,qui inrebus feriis,diuinis,&cala- 

 iiiitofisiocantur. Hi talcslafciuia potiiis quam Lttitia con- 

 iecrant fuos iocos,& dum omuc ludicrum in pretio habent,ipfi 

 non funtin pretio. Hi dum laetantur , inlaniunc , & nilnifi 

 nugalia proferunt.His ita pnmilfis facilc fucric folucre obic- 

 dlioncs contrahanc dc iocis & facctiis dQcftiinam.Quod enim 

 dicunt,iocari elfe rcm lcuem,idde fcurris &: niimis vcrum eft: 

 qubdaiunt,Platonem/;t. I !.(/« tC.damnaie locos & facctias, 

 Quiiitilianum dicere, no boni indolis fignum efle,fi quls io- 

 cctui , &denique Apoftoluna suT^KTrr;!/»* inter vitiarecenle- 

 le , id nihil tacit contra nos. Nam Plato non fimpliciter io- 

 cos & facctias damnat,fcd eos icprehendit,qui in his fibi tcm- 

 perarc ncqueunt, acproindemonetdcfiniendumefle let^ibus, 

 cuiiociri &ridiculis vtiaut non vti liccat Quintilianus vero 

 cos improbat,qui nihil in fuis iocis qua;runt nifi vt rideantur. 

 Apoftolus feipfum explicat,dum to £«V>t9»& fubiungit , quac 

 non conucniunt : nara ctiam vrbanitas a fandis luit adhibita. 

 Sic i.Sff.i8.'Jfr/i7.Elias propheta vfus legitur falsa Ironia. 

 Confercum lcbi \i..'i.'.z.\.Ccr.%.'V.T..z.adCor.ii. ■v.g. Huc 

 pcrcinet apiarium Marnixi der Blnen Kcrb. Neque contra 

 hanc doittrinam niilitat,quod Ariftotclcs i.Rhet.c.ii.kuhit, 

 vrbanitatem & falcs eflc &'f'^uSf n' y.y,fiioi.fAfi>i , ingenioji aut 

 exncimti hominu cui cr!./!:fo»«QuintiIianus,qui Lib.d.caf.a^. & 

 Ciccro.qui i.de orat. affirmat iocos , & facetias in natuia efife 

 pofitas , attem nuliam defiderare , qui carum rationem quan- 

 dam & attem tr.idere fint coiiati, fic cxtitilfc infulfos,vt nihil 

 aliud iIlorum,nifi ipfa infulfitas ridearur. Hxc & fimilia hanc 

 in fcntcntiam allata no eucrtunt Ethicas prarccptiones de io- 

 . cis:quia licct natura plutimum hic poflit , tamcn quia facilis 

 in huiufmodi rebus eft lapfus , oportet artem naturx fuccut- 

 icie,illamque corrigere,dirigcrc. Hicquacritut i.An facetia- 

 tum fcriptores |in tep.fintiferendi jRcfp.polTunt toletari , fi 

 obferuent lianc lcgcm : Gcnus iocandi profufum,ncc immo- 

 deftum, fed ingenuum & facetum elfe debct, in primis in fcri- 

 ptrs. 1. Ali hrftriones , comosdi, tragoEdi,& iaculatores,in 

 aulis principum vcl in rep. fint ferendi & foucndipRefp. Suut, 

 n (equentes regulx obfetuentur.i.IIliberalisiocus,ne homi- 

 nequidemdignus, firetum turpitudini adhibetur vcrborum 

 Tom. m. 



& gcftuum obfcoenitas.i. Non funt facicndi fumptus mirabi- 

 lcs & mifctabilcs in mimos & profcflbrcs illos Uidicios.^.Pro- 

 h-lforcs iftarum rcrum fic foucndi funt , vt illi fugiant otiufi- 

 tatcm,matrcmnugarum, acnoucrcam viitutum. 



1 1. FrbanitM non declimt k veritaie adfalfitatem. Vrbanitav 



. "e degc- 



VRbanus cnim vctum dicit, fcd veritati habitum gratio- tierct. 

 lum induit. Sic vcrum eft illud Stephani dc medicis , fc J 

 falfo fermonis generc prolatum: 



Se medici bene hittjenr,tum demum citm male inulti; 

 ^u6% valenr plures, ars ■vatet ilLtt niinits. 

 Iteiii:Q^uivnumfamulum habet,integrum h.abet;qui duos, 

 dimidiatum; qui tres, nullum. Itcm, Famuli habcant roftrum 

 fuillum,aures afininas,dextcra cxplanata, & pedcs ceruinos. 



1 1 1. Vt Uberales , eruditi, apti , & ingenitft ftnt ioci,ha- ^pfj^',^^' 

 heuda eji ratio rerttm , qitantitatts, qualittitiiy ver/ona- wm: ob- 

 rurn , temporis , & loci. iciuar.da. 



QVoniam non cuiufuis hominis eft luftix^;, vt ait Arifto- 

 teles, oxaV/fi^ , af, l- ■ocari,(t:A ingcnij hic acumen , iudi- 

 ciuiii cxquilitum,ars dcnique & doifliuia inmimc vulo-jris re- 

 quiritur.paucis , qua-namoblcruanda lint.vt Irbcialcj , incc- 

 nioli,eruditi,apti,noii ruitici atquc intulli fint ioci, olLiiiucn- 

 dum.Pendct aucemres tota acircunlbntiis.Ac princ:p.o qui- 

 dcm habendaeft ratio rcrumiptarum. Non vtciuluni c!!:iocis 

 in rcbus magnis & grauibus,vt iu rcligioue &: lci;ibus;aut ca- 

 lamitatibus & mileiiis iiili ;nibus:auc inipiobitate,fccicrcat- 

 que flagitio aliquo,qul.i ingcmj quandam pctulantiam in rc- 

 bus magnis & lcriis:in calamitatibus & milcriis inhumanita- 

 tem ioci indicaiit : fcelcra vcrbatquc flagitia pon ridcri , fcd 

 vuInerari,hoc cft^puni^ijSi cocrceri dcbent jccundum prarce- 

 ptum cft Cjuantttatis & niodi. Non enim niinis frcquentibus 

 vtedum cll iocis,quod hoc fit Icurriie ac mimicum, adcoque 

 pugnet cum gtauuate viri bonr. Tcrtium eit qualitatis,vt to- 

 cis oc tacctiis verecuudis & modellis , non obfanis vtamur. 

 Nam vir bonus ingcnuitatcm & luborem pra-ftarc debet, 

 idcuque vitare omnem vcrborum turpitudinc. klcm quoque 

 vu bonus declinare d^ bct iiam & inlanabiles caluiiinias ; ne 

 adhibeatiocos dentatos Hincrccle dici.ur; loci citbent efle 

 edcntuliinon verbdcntatr ; & ornniiio ciulcemodi , i]ui dele- 

 ftcnt , rion oftcndaitt , aut tam.c vcl vita: pciiculuin aliquod 

 ciecnt.Quartum pra;cepcum cft pcrfonarura^ Non cltfacctiis 

 & iocis vtcndum in calamitolos & milcriis oppreflos , puta 

 cgcnos , a-giotos , exulcs , corporc deiornics:quia hoc elt ab 

 omni alicnum humaiiitate ( & petulans atque fupcrbum^indi- 

 cat ingenium.Ncqucctiam iocis vtendum eft in niagiftratuiu 

 autaIios,quos colere ac vcncrari dcbernus, quia ibi rifus pra: 

 (c f.;rt contcnitum , & iiam grauem paiit. Non licet quoque 

 iocari nationcs iatcgtas , in ordiucs , conditioncs , & liudia 

 multorum : quia hoc c^uoque c um pcriculo cft coniunAum. 

 Su.-c cciam peifon.t rarioncm habcbii vir boiius, ncijuc; com- 

 mitt"t vt iocis & facctis authotitascleuctur. Profer.it itaque 

 facctias officio & dignitatifua; conucnicntcs. Quinta cacitio 

 ell temporis.Non intcmpcltjuc elt iocandum,nequc tuin,cviin 

 fcria.aut etiam triftia , qux lcucntatem quandam requirunt, 

 fiint ttadanda- Quiaioci &faccti« delcdatroni infcruiur.t.ac 

 j'roptcrca tum dcmum gratiani habent ,cum recrcaie & cx- 

 hilarare alios volumus. Scxta habenda eltratio loci. Pluri- 

 mrim cnimrcfcrt , vbiquis vtatur iocis.Nam in coiiucrfatio- 

 nibus familiaribus, & quotidiano fermone hilaria funtap'a: 

 non itidem in funciibus,Ecclclia, & Senatu locum inueniunt. 

 Neque accufatorcm atioci in causa , ncque patronum in nii- 

 fcrabili quilquam iocantem fcret. Hinc dcducuntur ifta po- 

 rifmata i.Iocariquandoque dccorum eft& graue.z. Noncft 

 iocandum in rcbus facris,giauibus, flagitiofis,&obfoenis. 5. 

 Non cftiocandumcura hominibus auftciis& intra(ftabilibus. 

 4. loci debent cflc fubtiks & faccti , non longe lepctiti : fa- 

 ciles &iucundi,non molcfti & tacdiofi. 5. loci commode . 



exerccri non polfunt , nifr ab homine cauto , acuta & promta ' 



fagacitate ex impiouifo fe exeicente. Confiftunt enim in 

 peculiariquadam promtitudine, venuftate.&celciibus anirai 

 motibus. 6. loco vtcndum tauquam forano & quicte , cum 

 grauibus feriifque rebus fatisfecerimus , vi: Plutanhus lib.z. 

 fyrrpofproblem. i.\-nonec. 7. Conceflus eft iocus fobrius , qui 

 eftabfque fcandalo , ep^e/4. t"'';/'" 2.9. S-Ita rifum iocancio 

 moucbimus,ne ridiculi fiamus. Nam ita eft , vt Clemens Alc- 

 xandrintM 2..fid. caf. ^ • iT y.ait , Xo!g/(c*7T5-i«» i }iXaTcTni>;ricy, 

 ■vrbane ac lepide lo(juendum ,nm rifm caftandti^. g Intcr io- 

 candum is rifus probatut,qui cum timore DEi,modeiatione, 

 &fympathia.eft coniuniilus,iuxtailIud Senecx: Salestui]finc 

 fine'dente, ioci fine vilitatc , lilus fine chacinno,vox fine cla- 

 mote,incclfus fiue tumultu.Iociergo mordentes,acuIe3ti, & 

 dentati fugicndi funt. Sub his enim iniuti.iE latent. Hinc ifti 

 ioci dicuntui mdiftf^^, Xoi^ue^oti, •^ipi, 2^.So?ictf j & iploium 

 profelfores dicuntui (^tXomiiiteu^H;. Fugiendi etiam ioci & 

 rifus Sardonici.qualis dicitur fuilfe rifus Caligula:, crudelis 

 plane & immanis apud S:ietomum inCatigitU. 10. Qu.i in 



G 2. eludi:ii 



