Ethica; Cap. XX. 



75 



N: 



Proptct Ch R I s T V M eft acceptus coiam U e o :& dicitur 

 iurtiti;» pcvrou.c. l'ort6 cauf.c <nticicntcs iullitix pavticularis 

 ( de hac tniui iam tvadamus ) luut notitix- mcntis : 'Sil'i>d /«'i'» 

 nonVisjieri,^ltenn:![cceris.\icm:Dil>seproximumjicw tei/fiim. 

 Uem^Expeten laejl conferuatio j^ccui. Non potcllautcmellc 

 contcvuatio.liali) alios linc iuPto ovuiue intcvfuiant, li cTiii- 

 bus, iniuriis, tuibaiionibus coniugiorum , &iniuftisiacult.i- 

 tum divcptioiiibus omnia tcplcantuv.Cum mcns h.vc & (imi- 

 lia coi;itat,voluntas his notiuis obtcmpcvat,& iuxta cas vcgit 

 motus coviiis & cxtcvna mcmbva. Prjcipuuscius crtcdus clt 

 ■contcruatio Ipccici & ibcietatishumana: ,iuxta ilUiJ Aril^o- 

 tclis I.Pj/iV. To (33» euirmjs-iiiif ni(,ti m! aroAw. .Tqual'tai 

 conferuntcinltasei. Cum hac virtute pugnat iniuria , qiix fit 

 vel vi,vcl J.lcrtionc, vcl fvauJe , ciim altciius covpus , fama, 

 Tcl bona l.eduntur (ine iuft.l causa. Sic Ariftotclcs dcfinit. 

 l.Shet.T} i^y.ui 'iyt "' ,3>.«.77«» tyjii'^ Tmfx tvi vi>u$v , Ininri^m 

 f.tcere eflltilc-e -volrntemcowrA le^^em. Sunt autcm gradus in- 

 iuriarum. Primo cllnequitia, (\\\x oninibus cupiditatibus 

 linc vUomctu infamix,& fine vUorcfpcduiudicij confcicn- 

 tia; propri* & aliorum rcdtc iudicantium fia:nos laxat , liue 

 noccat a!iis,liuc non. Sccundo cft pctulautia , qua; pro dclc- 

 <;\amcnto habct aliis damnum darc. Tcrtiocft catustortui- 

 tus. Quarto ell culpa, cum vcl ignorantia , non tamcn affc- 

 iSat.i, vel ncgligcntia , vcl pr.i:cipiti quodam affcdu impulli, 

 aliis noccmus. Qjjinto eft dolus malus,cum lcientes,volen- 

 tcs ois r^?:i<p£jt«i,-, rc dclibcvata & fovmatis, vt aiunt,tyllogil- 

 mis, aliovum covporibus, fanv.t , vcl boiiis nocemus. Atque 

 jiic clt apcx iniuri*. 



An iiiftx VII. Pa:n£, qHas irroirat htjiltla diftrikitiua,f!'.nt contra 

 ctui n-T natttram panuiilare//i,non vero vninerpiletii. 



(iiram ? _ , , ... 



""Am pocns funt defttuftiones & cruciatus anima: vcl 

 .corporis, aut famae.ac bonorum extcrnoium larfioncs, 

 ac proindc func contra naturam particularcm huius vcl illius 

 indiuidui. Sedquiaiufto ordinc inftituuntur adem;.-ndatio- 

 iicm£; compenUitionc.T. delidorum pugnantium cuin legi- 

 busdiuiiiis & ciuilibus, & pro dclicli qualitatc infliJuutur, 

 non funt conrra naturam vniuerlalcm : qu;a licct alHiganc 

 hoc velillud indiuiduum , non tamcn cu^rtuiit fpecicm & 

 focictarem hu.manam, fed e contvario confcruanr. Huius 

 generis lunt pffini capitalcs, cocrcitioncs corporis, intamia, 

 deportatio,publicatlo bonorum relcgatio,poEn,c pccuniari.-c, 

 mulfl.r aibitrari.T;,&:(!milcs,dequibus ICti. caula: irapulliu.i: 

 & finales,quibus magirtratus ad puniendos fcelcratos raouc- 

 ri dcbent, funtoifto. i. Mandatum Dei,DeKf.i9. Aufcresma- 

 lum e mediotui, Rom. ij.Non frultra gcrit gladium ; nam 

 minifter Dci ell:. i. Deus vult in pccnis confpici difcrimen 

 honcftomm & tutpium,tcuvirtutum & vitiorum,vtagnofca- 

 inus ipfumiuftum& virtutis amantcmcire j.Novma iuftiiia; 

 Dci .-ctcrna&immotaeft, iuftos conferuarc, & iniuftos de.. 

 lere. Nam Deuseft ignisconfumcns, 



Vin:l!cibti! fiamriii^ fi''i qui conrartn delet , 

 lff"f; iusiitii ret^tdafola miine/. 

 4. Hx brcues posna: funt commoncfaLliones de pocnis a;ter- 

 nis. t. Hoiriincs pccnis ccrtis de fuo peccato admoniti,agunc 

 pocnitcntiam,E/ii.i9./fr(?w. ;6. l.Or. 11. ^. Politica fociecas 

 hoc modo conlcruatur. 7. SpeC^acuIis horribilium pocnarum 

 admonitialij (imilia deliflafugiunt. Sicapud GcUium Ti^a- 

 S<af dicuntur »if5^W»f >c; ■m^iuysixi^, admoniiiom^s & exern^ 

 plt. 8. Malis cxemplis l^celeratorum corrumpercntur alij fa- 

 niorcs,ni(i pccnis afiiccrentur ij , qui mcrentur. Hanc in fen- 

 tentiam illulhis cft locus apud Ciceronem. Pioilip. 8. In cor- 

 porc fi quid eft ciufmodi,quod rcliquo corpori noceat,vri auc 

 lecari patiamur, vt mcmbrorum aliquod potius quam totum 

 corpus pcreat. Sicinrcip.coipore,vt totiira taluum fit ,quid- 

 quid cfl pcftifcrum ,anputcmus. Cum luftitia diftribucntc 

 pornas puguat i. Crudclitas , qus pcrnis iiimium afpcris& 

 fiui'; qu.ccuiiquc dclicla^plcdit.vt Draco omnia deliCta ca- 

 pitalibus punicbat luppliciis. Idco Demadcs dixit, Draconis 

 lcgcsnon atramcnto, fcd tanguinc fcriptas e(Tc. i.lndulgcn- 

 tia non punicnSj&augcns liccntiam fcclcrum. Hic cogitan- 

 oum ell illud : Intimpeflina milericordi» erga lnpos,efl crttdeli- 

 lai crca r'iei. 2. njjcCTaro>,(j4//« , fcu ina:qualitas,cum eadcm 

 fle causa alij plelluntur , alij ncappellantur quidem:qua dc 

 ic Horatius ita canit ac lamcntatur: 



Oat venidmcoruis, -vexat cenfura columbas. 



Iiinitia VIII. Inflltlit comnutatiua feruat acjualitatem .Arith'- 

 meticam in contracJihm feu commutatione rertim,ac 

 proinde ornnif generis fttrtci prohibet. 



cofnriiu 

 cariiia vt 

 jr-riict ;e- 

 <)nali:a- 

 uem '■; 



CAufa efScicns huius iuftitia: eft nicns cogitans manda- 

 tum D E I , quod pi.ircipit, nc quis dccipiat & defraudet 

 in ncgotiatione frartcm fuum , & voluntas obtempcrans 

 rnandatoDsi. Fincs ipfiusfunt, vtfocictas hominum,qui 

 jta ordinata eft,vt alij aliorum ope indigcant,confetu«ur;y t 



cicrccantur ofRcia dilcdioiusergaalios ; vt dcniquecom-- 

 moncfiamus de iuftitia D e i , qui icqualis cft cri;a omncs 

 crqualitcr lc habcntcs , nec cft acccftorpcifon.iuun. Nain 

 oniiiis , qui crcdic in Filium, habct vitam a'tcrnaiii:& unuiis, 

 qui non crcdit in Filium , condcmnatur. Pugnans cum hac 

 virtucconinia furta, viuibus rcs alicna inuitodomino attvc- 

 (ftatur, vcl rapitur. Sunt autcm pluiima fuitorumgcnctaiu. 

 onmi vita,priuata&pubUca. i.Fraus & •t.j-A"»ti;(« in cojitta- 

 dibus. 1. Rapina: pia;donuni& ptincipum in bonaccdefia- 

 ftica inuoIantium,dcquibusdicitur c,'<<. jj. Vx qui tpolias, 

 quia fpoliabcris. j. Iniufti contradus, fiuc fiant rc , fiuc vcr- 

 bis&litcris, fiiic confciit"u:vt in mutuationc, comaiodato, 

 dcpohco,pignorc, ftipulationc, fidciulIionc,cmtionc , vcndi- 

 tionc,locatione, conduCbonc, contiaClu cmphyccufcos , fo- 

 cictatc , niandato. 4. Expilationcs iniuft.c & iminoJcrata^, 

 qualcs nunc feri: in omnibus icgionibus vfitatcc funt. Qjras 

 quia plcbsdiutius tolcrare non potcrit,murmurationcsme- 

 tucnda: ftint.Plerumque enim iBxtadiCtum vlitatum, ^iuan- 

 do diipHcjntur laiens, -venii Ajijes. j . Furta priuata, dc quibus 

 M.Cato diccr; eftfolitus : Fnrespriiiati in neruoat% compedi- 

 bu4 uatem degtint, pilblict in attro uti]; in pnrjurd. Nunc vjita» 

 tc dicitur : fiires tenues firangnLtntur caienisferieif, magni au- 

 tem fures geBant incoUo caten.ii aureas. fi.Iniufta; mercedcs & 

 ftipcndia, qui Jeuorantur ab otiofis ,cvim intcicafidcliter 

 fetuientes fcvefame contabefcant. Nimirum 



Dec-efcuttt apibn^, cnfiuni jiia pa' ulafucis. 

 7. Ignauia fctuorum , dcquaCato dixit, /'/.-« nocere feruwn 

 ign.iuHm,qu,m fnrcni !.n..Kii»i. 8. Mciidic;tasnon-nccc(ravia, 

 vc iii robuftis mcndicis,de quibus o^iij.,-. ra-. dicitur : 



Hic qtiia nc-jiiitits nflinnii, adire labonm 



Non vul/, iS' liinidi populi peiit osiia voce , 



P'/ reflere fnam ■lueai iiijailiibdis alunm. 



9. OmMialucrainiuIta, quxmalc parta,ma!edilabuntur , vC 

 Hefiodns monct : 



Mi! i^^cc icipdxivc-iii , }(^y^ xl^stct l(r UTtjirlu 

 .\e ifiaCe iusrer-i , mma itirra cquulia dan nis. 



10. Vturx luciatoria-, ideft, tales , inquibusfinis cft lucrum 

 piopter officium mutuationis fupia fortcm cxadum. Hic \a-^ 

 lcrcrc plac.c funimatim quid Melanchtho» paulo ante obi- 

 tum tuum docucrit de vturis. In fccundo libio Efdias cap. j. 

 p>>pttJ«s qucritur, fe aJeo onerari vfuris,vt filios& filias vea 

 dcrc cogantur. Nchemias igitur non foliim hanccrudcTita- 

 tcm.tcdctiam vfuras ccntcfimas prohibet. Ideo promittunt 

 ciues, fc & vturas rcddituros clle , & iion plus forterepetitu- 

 ros. Ha:cell .Tqualit.is lumca piopovtioue Arithmetica,vtin 

 nuituo tantundem rcftituatur,quantumacceptumcft.Dicun- 

 tut autem vfura; centcfimx , quse centefimo menfe a:quanc 

 lortcm :vidclicet cum mutuo luratis loc. aurcis datur vfurse 

 nomine fingulis mcnfibus vnus aurcus , vidclicecvnoanno 

 duodecim aurei. Bxcmplum \c'^\\\iiDigefl.lib.\z.tit.i. 5.40. 

 vbihic verbaleguntur : Lcftacftin auditovio jtmilij Papi- 

 niani pr.tfcdipritorio I Cti caiitio:Lucius Titius fcripfi,mc 

 accepiik a Publico Miuio i j- . proba rcfte dari Kalendis fu- 

 turis tfipulatus eft: Publius Miuius, fpopondi cgo Lucius Ti- 

 tius.HancperioJum fic explicat corypha:us politicorum Me» 

 lanchchon : Publius dcJit mutuoLucio 1 5.fcftcrtia,iJeft,co- 

 rouatos 575-. & Lucius promifit fc foluturum eire Kalcnd. 

 Oclob.fi non foluat poft moram fe Jaturum ceutcfimas vfu- 

 ras , viJcIicec Je ico. iz. EtTenc igitur vfurs vnius anni 36. 

 coronati&9. Acccllit & hoc padum,potle Lucium foluere 

 partes lummx Kalend. OCTobris joo.denarios , hoc cft 10. 

 coronatos, &deindcKalcnd. Noucmb. jo. coronatos ; & ita 

 deinceps. Sednonfoluit Lucius. Ideo Publius de tota fum- 

 tna vfuras pctit.__ Rcfpondet lex , dcberi cantum de 30. coro- 

 natis, quospromiferacillc , fe foluturum circHuius mitiga- 

 tionisratio eruditiirimacll:, cum vfurx promiira;cflcnt poft 

 moram,& nondum totam fummam pctere Publius pofrct,fcd 

 tantum coronatos lo.debetur tantum vfurade illis jo.coro- 

 natis. Hic coiifidcretur , quam crudit^ & a:qualitas quxfita 

 fit, &faifta'raitigatio , ne vfuia; Je 15. fef^ettiis nondum de- 

 bica; pofcereiicur. 



I X. Gratitudo compleElittir veritatem & iuftitiam. 



V 



Gratitil* 

 docom- 

 pkSitur 

 Ericas mente, ore,& coMe fcntit ac profilctur,vnde ac- d«as vir» 



cepcrit beneficium : iuftitia obligat ad mutuum offi- tutes, 

 cium. Intellige hic gratituJinem ergaparentes,pra:cepcores, 

 minilfros EccIefiic,gubernatores reip.patriam,amicos , & be- 

 ne meritos Nam giatituJo aJuerfus Dcum , pcrtinet ad pri- 

 mam tabulam- Fines & effcdf us gratitudinis funt: i.Vt agno- 

 fcamus , Deo quoque deberi gratituJincm. 1. Vt aequali Sc 

 Jtiutua officiorum communicationc confeructur gcnus hu- 

 manum. Nam gra/itudo , vt Cicero ait pro Planco , vir/us efi 

 non fnlitm maxima ,fed etiarri ma'er virtutum omniu»>retlqua~ 

 rnm. 3. Vt vitcnturpoensE, quibus ingraci omncs a Deo ple- 

 fluntur. Non enlm recedct malum dc domo ingrati , Irroiietb. 

 i7.4.Vt viciflim abaliis iuucmur. Xd^tx.^^gyiv yocf i ^v >i iiK.riio-' 

 «« , Gratia enim femfer gignit gratiam , vt habet fenarius So- 



G 4 phocti^. 



