Encyclopa::cir^ Lib. XXI 



Aflio vo- 



clicita & 

 imperat;!. 



eiiam in potcltatc a<;entis, vc ncii,aut.i^ i ^ 



yam icoL&»,dU.:j.i 6. ^rt.^. cealctm natuns uudlcau 

 pia-ditis iaem elTc libcrum , quod yo untavium : vndeDcns 

 ct.am cum fciplum diligit , l.beic lc dihgit. etd enmi mifto 

 aL^ueflnccclIltas,crt tamcn eiiam hbcnas. Seddiftinguituc 

 (inuuk) libcrtasrolum aviolcntia. & natutacitracognitio- 

 ncm intcUcaus ngcnte:& proinde omnc quod voluntatic 

 cum coTuitionc iutcllertusagitur , etiamfi ncceflano , libcre 

 t.amcn .fiJitur. Et ita quidcm lentit Scotus. At Thom.is prima. 

 parr. iutii.fi.iir'.^-& 3. hbcrtatem in naturis intclh'gcntibus 

 diftincuit non folum ab omni vi, &: natura abique cognitio- 

 nc o"crantc , fcd ctiam a neceflltatc. Atquc ita tlieologr &: 

 philofoplii,id quod neceflarip fit,non libcre fieri docent.e gr. 

 Deus fcipfum diligit neccflario, nou vero libcre. 



V. y^nui volmitatii dnofunt, elicitHs & irnperattu. 



ELicitui vocatur , cjui fit a voluntate proximi: , & pcr fe- 

 ipfam,& qui cxcipitur tanquam infede fuainipsa volun- 

 tatc, a qua proximc producitur. Huiufniodi aftus in vniuer- 

 fum (unt fex : nimirum vclte,intendcre, fiui, eligcre,confeti- 

 tirc , & vti. Ad lios cnim c.Ttcti adus voluntatis rcducuntur, 

 vckiti anior, dclctlatio.dcfidciium, fpes,& gaudium. Imfera- 

 tm vcro at'tus clt, qui fit a voluntatc, minillerlo & opcra al- 

 tcrius facu,lc.itis,qua: cum adum proximc gignit.Qiiarc aftus 

 impcratus non cxcipitur, neqnc inhicret in voluntate , fed in 

 ea facultauca qua proximc producitur, & tranfit inrcrdum in 

 materiam aliquam exrcniam. Talcs aftus funt intelligcrc, 

 credere,viderCjauditt, loqui, comcdcrc, dcandnilarc, f.ilrare, 

 canerc , vcrbeiarc, occiderc, quoticfcunque mota &inipetio 

 voluntatis aditauturaut faditantur. 



Animpc- VI, Imperium efl pnfcriptum & denmtiatio rationuex 



rarc lic 

 «ftus vo- 

 luncatis 

 in potiHS 

 rationis? 



Qui aftus 

 & nnotus 

 in homi- 

 ne volun- 

 tatis & 

 racionis 

 innperio 

 fubiicia- 

 tut? 



moth & impHlfu volimtatii profe^tum. 



DVx funt opiniones de imperio. Prima vulc eflrcai.1um 

 voluntatis : lecunda,ctrc aclum racionis, ncmpe profc- 

 ftumcx mocu voluntatis. Et hanc fentcntiam dcfcndinms 

 cum A\orioUb.\. /Ky^.wicra/. (:«/>. 19. & dicimus, ttia adaflum 

 imperandi pertincre : ynuaicfl ordincm agcndorumpraefcri- 

 bere : alrcrum dcnuntiarc fubditis , quid lit faciendum : ter- 

 tium eflad agcndum alterum moucrc S: impellerernon enim 

 omnis , qui altcrum inouet , dcnunciac , nec otdinem rerum 

 agendarum pra:fciibic:uecomnis quidenunciat aliquid fadi- 

 tandum , ordinat. Conltat autem inter omnes , ordinare res 

 agendas effe vationis dirigentis; & denunciare,efi"e pariter ra- 

 tionis , ratio cnim intetligendo loquitur : mouere autem 

 yoluntatis cfle. Prima opinio affitmat, aftum impeiandi 

 efle , impellerealterumadopus praEfciibendo & dcnuntian- 

 doei, t|uod eft fafturus ; icpropcereaadlum cfTe voluncatis 

 niouentis ad opus cx denuntiacione & pr.xfcripco racionis. 

 Sccunda opinio docec , impcrium elfe prarfcripcum & denun- 

 tiacioncm racionis cx mocu &; impulfu voluncacis profeftura. 

 Ec hicopinio eltprobabilior. 



VII. Dmfitnt facultates in homine:v»a, tjua rationi ob- 

 feqitipotefl,vt facultoi concupifendi (^ irafendi : al- 

 tera, iju^ rationi non obedit, vtfacultoi naturalii,pttta 

 vti nutriendi, augendi,generandi. 



REs toca ( vtomnesaftus Toluntacisimpevatosenumete- 

 mus ) ita habet. f Wwo^aiftus voluncatis iinpcratus poccfl 

 efle ab alio aiflu voluncacis impcracus;acque ita voluncas fibi 

 imperataliquando , hoceft, cx vno aiflu fc mouctacappli- 

 cat ad aliud volendum ; &; hoc modo nos ex amore vel timo- 

 le Dci excicaci promoucmur ad dctcftandum pcccata : & pro- 

 pterea peccatorum dcreltatio eft aiftus imperatus ab amore 

 'De\..SecHrtdo , adus rationis potefl elTc impcratus a volunca- 

 te. Hac racionc aftus credendi c(t quidcm adus elicicus ra- 

 tionis, fedimpcracus a voluracace , qunccnus proficifcicur cx 

 pioafFeiau& impulfu voluntatatis. T^-mo , aftus facultatis 

 concupifcentisvel irafcencis pofl^untelTc imperati , vt quaii- 

 do motu&impulfu voluncacis irafcimur ,concrillamur , do- 

 leraus, defidcrariius, cimcmus. 2^«;(r/o,aaus virium fentien- 

 tium poflunt efle impcrati ; vt ciim cx motu voluncacis , & 

 racionis iudicio ccrninms , guflamus, loquimur , odoramur, 

 tangimus. %/Vo , aftus facultatis animalis loco moucntis 

 poflunt crtl- impeiati : vc cim homo incedit , corpus aliud 

 impelhr, tvahit , porcat : nam inceflus hominis , imperio vo- 

 luntacis (ubucicuc : & homo potcll imperio mcntis aliud 

 coipus impcllere , trahcre , portarc. Aftus vcro in homine, 

 quumpeiiovoluntacis & r.ationis non p.itcnc, pcicinent ad 

 vnfs nacurales , & vitalcs. Ibi c(f vis nucricndi , augendi , & 



gencrandi, adcoquc accrahcndi, rctincndi , coricoquendi ,& 

 cxpellendi : hic ell pulfu'; & refpiratio. 



VI 1 1. D; anionihKf moralihm tencaninr fe- 

 cjuentes qus,Hiones. 



I. A N omnu aeiiomomlu habeat finem aliquem horttim ? Ita 

 /\.eft. Nam quicunque moralitcr agit , proponit fibi li^ 



nem,& eum cjuidem vcl verc vel apparentcr bonum. 



1. y-^naiiioneimoriilei pendca.ni atemperamcmo <&■ di(poft^ 



tione corporis ? Remotc pendcnc a tcniperameuto : proximi i 



libcro arbitrio & educatione. 



3 . An intelleHuipt pri::cipirtm allicnum mor.tli: m • Voluii- 



tas efl: piincipium proximum.inccUeiaus remocum.Nam vo- 



luntas pcndct ab intclleftu , quatcnus homo nihil vult iiifi 



quodintelligit ; &quidem fic vult,vc incelligit, 



_ 4- giL«''^/'/"'^'*^«'^'i'? Eftvolitio confulta, hocefl^.appeti-. 

 tio mediorum ad fiucm confequendum idoneorum. Huic vo- 

 litioni confult;T: opponitur volitio inconfulta, qu.x eft appe- 

 titio finis. Dicitui autem inconftilta : quia de fine nunquam 

 inftituitur confultacio , fcd is lempcr tanquam pr'ncipiuni 

 prxfupponitur. Ex his yidcte eft , ptxelectionem differre i 

 volitione taiiquam fpecicm a fuo gcnerc. 



_ 5- ^"'«'/•'«^'''^^«.•«««'a.^Eli ciafmodiaaio, cuiusprin- 

 cipium cft in homine, viinternaadagendum propenfo,& co~ 

 gnofccate fingulas adionis ciicumflantias. Hinc potefl col- 

 ligi , quidfit <»i9i« in vita, qu-x nempe fit ab homine per vim, 

 vel iguoranciam. 



6. AnaHiofpontaneaetictmcaditttn natfr.xs non-inteHigeri-. 

 tes ? Siaftio fpontanca lacc & gcncrcilicer vfurpecur proqus- 

 libet operacione, qua: libcra clt a coailione, quceque fic cum 

 appecitu aliquo , fiuc fiac cuai coguicionc,fuic fine cogiiicio- 

 nc;compecic omnibus in vniucrfum rebus- nacuralibus. Si 

 vero ftriifle & fpcci.ilitcr v ftirpctur pro aftionc , qui fic cunx 



Quifum- 

 matim tC' 

 nc-nda dc 

 aftioni- 

 bus mo- 

 ralibus ? 



racione & votuncatc.compcticfolis 



atmis intcIligentibus:o£ 



ita nihil eft aliud ,quam a^tio vo(unt:ir.i,qu.-c opponirurin- 

 uoluntari». 



7. Sluom.^do diprttnt , cfere per igTr^^-.tr.iiam , /y agere igno^ 

 rantetn} Ibi principatis caufa.i(ftionis cfl (bla ignotantia :iiic 

 eft aliacaufa principalis, cum qua taracn ignorancia con- 

 curri: : vt cum aliquis pcccat ex cbiietate , agit ille quidcm 

 ignorans , fcd non per ignoranciam : quia ha:c non eft caufa 

 pnncipalisillius pcccaci, camecti cum agcnce fitconiunaa, 

 Similiter difFerunt ifta, hominemiratumdiquidagere,&pei: 

 iramagerc. 



8.^ An ignor.wtia excufet : fitte , an ignorantia reddat aBie- 

 neminuitam flgndtancia iuris vniuerfalis, itcmque ignoran- 

 tiajutis parcicularis affeaaca , non reddic aftionem inuitam; 

 quia caula peccati ex tali ignorantia commiflr non tam clt 

 ipfa ignorantia, quam hominis petuerfitas, qui noluit ea fci- 

 re, qus potuiflct & debuiflet, antequam aftioneni fufciperet; 

 fi falteni mediocritei attendeie voluiflet. Ignoranda aucem 

 iuris non affedaca , iccmque ignorantia fadti redditaflionem 

 inuitam , fi hac pofteriot fit dolorifica , fiue pcenitens ; non 

 autem, fi fit impcEniccns,feu dolorisexpers. 



9. An aciicnes mixti. magis fint ffcntanei , quam inuii£> 

 EtfiaiSiones mixtac fimpHcitcr nequefuntfponcanex, ncquc 

 itiuitaej tamencomparate magis funt fponcanex.quam ivs- 

 uitx ; idquc ratione finis , principij, mediorum , & circum- 

 rtantiatum.Namfinisibi eft maius bonum , ideoque eh>cn~ 

 dum : principium eft confultatio reifta, & prieleftio ei cbn- 

 fcntanea;media,feu inftrumenta,Iibera tunc temporis in ho- 

 minc fupponuntur : deniquc circumftantiarum violentia & 

 ignorantia pletumque ab eft.e.gr. fi quis ingruentc tempefta- 

 te hoirenda, bona fua in niaie proiiciat , ne patiatur naufra- 

 giura ; aut latroni magnam fummam pecuni;E pron/ittat, vi- 

 ta; conferuands gratia: hx afliones mixtx fuat ;& tarocii 

 magis funt fpontaneae , quam !nuit.c. 



I o. f-Vr«m aBionei mixtifer fi lauUem, an -vittiperium > 'je- 

 niam,anpcenainmereannir} Inaftionibus mixtis confidera- 

 tur cIe(flio,& coaiftio. Racionc cleflionis laudcininerencur, 

 fi quis propccr maius bonuin fccericminus inalum: atvicu- 

 pcrium , fi quis propccr minus bonum fcccrit maius mahira. 

 Rationc coaftionis veniam merencur, ficxcrcma fic Coaiftio, 

 vc fi quis Cormentis coadus falfum fatcacur:ac pccnain C\ non 

 fic excrema coaiftio, vt fi quis vit.x fux confcruaud.c gratia, 

 ^autrchgionem abneget, aut patriara prodat, auc p.irentcs 

 intcrficiat. 



I i. Vtrum acliones ex irn. , cnpiditate, aut aiiJt animi pertur. 

 bationeprofeHifntfpontanei,an inuiti. ■ Sunt fpontanc.-t^quFa 

 in irato & perturbato homine priiitipium agendi cftincer- 

 nura, non vcro excernum. 



I z. An ailiones morales, qm habitiim honum,-vel malum an- 

 tecedunt , fint eiiifdem fptciei cttm lis , qui confepiuntur } Non 

 funt , quia qux atliones ancecedunt , func caiifa cfficiens ha- 

 bicus moialis ; qurc veroconfcquuncur, iliius cfflclum. 



1 3. An infaciiltate lyomini; fir agere jj> rion n^ere, tam hene 

 ^iiam mali ? Ica eft : fi fenno fit de libertacc contradidionis & 



contraric 



