3o6 Encyclop^di^ Lib.XXIV. 



elaboMtum inauada, acumine vermlculatnm adfcrri debet. 

 Talia decent hunc locum ad diccndum ornatinimum , qus 

 lucernara olent, & acmorlos fapiunt vngues. Poftulateadem 

 confpeaus veftcr ampliffimus Reciuint deniquc officmm hu- 

 iusloci maximum. Huicemm loco prsteaum cfle , p:oxi- 

 inum re.7no munus cftrciir itaque maximum hoc non fit offi- 

 cium = Vn-orum fjpientia & pruaentia prarftantium conlpc- 

 clusquomoao non poterit efTe ampHlTmius ? LoCus floien- 

 tifllrua lcftilTimoium auaitorum corona exoinatus.quomodo 

 nonfit ornatHnmus! Ha;c dum condaeio , parumabeft,quln 

 formiaine maxima perculfus vaaimonium defcram. Viaco 

 enim hnnc prouinciain pro aignitate neminera tueri poflc, 

 nifi maxirao (itingeuio , fumma copia aicenaiquc facultatc 

 priaicus. Qusomniain me cum fint cxigua ,hocimprimis 

 tempor€. quo non habeo firma laccra,qua' oratorem vel im- 

 primis habcix- couucnit , facile intelligo , me nonnifi aura& 

 Fauonio bcncuolenti^ veftra: fretum polTc ampIilTimum hunc 

 aicenai Oceanum ingrcai ; me nonnili veftrx patientix vclis 

 aaiutum poflc in eo progreai ; nec inae egredi , nifi in veftra 

 aquanimitate proram puppimqne colloccm. Adefte igitur, 

 auditoies , mcque vcftra bcncuolentia & humanitate iuuate, 

 dirigite. Faxo,vt intcUigatis, quomodo prouidentia Dei circa 

 fcholarum incrcmcntum & accrcmctum fit confpicua. QuoJ 

 arr^umcntum nobisomnibus eft perncccflarium : hoc impri- 

 mis tempore , quo mira & mifcra eft omnlum rerum facies, 

 ita vt non incpte aliquis vfurpaucrit illud Homcri : 



Noftis, doflrinam Je prouidcntiaDei , ciTc fapicntia: , bo- 

 nitatis , &potentia: Dci infinita; thcarrum illuftriffimum , ti- 

 dei & fpci fuicimcntum firmiflimum , fupcrbix & impaticn- 

 tix f).a;num tutilfimum , gratituainis ftimulum acutiflimum, 

 relifioni' dcniquc mai;iftram ccrtif[imam. Hos igitur f uftus 

 omnes cx hlc orationc acmctere liccbitrvcpote inquaproui- 

 dentiant Dci circa fcholasex coininu^fcholarum praxi vobis 

 ob oculos ftatuam. QiioJ vt faciliijs aflequar,in vtroqueora- 

 tionis huius fpatio fcholas Chriftianas ( de iis cnim potilfi- 

 mum in'hi fermo ) cum paradifo,domiciIio illo protoplafto- 

 jum , confcrre niihi nunc eft propofitum&' dclibcratum. Po- 

 tuiflem quidem hoc ipfum confcqui , fi fcholam cum naui 

 comparaircm , inqucilla nanpcgum.nauarchum, Scarchitha- 

 laflum Dcum , angclos clafliarios, epibatas & uauphylaces 

 magiftratum proretam , libertatcm faburram oftendiflem , fi 

 dotlores gubcrnatotibus , leges antenna: , exccutioiieni le- 

 gum vento fecundo, fumtus pror.x & puppi contuliflem. Sed 

 quia venit in mcntcm , fcholas vfitatc hortos & viridaria te- 

 jiellis platis.vtilibus herbis,omnifque generis arboribus afpe- 

 (ftuiucUHdillimis, fruftuiiquc fcrtilitatc pr.-cftantiflimis, con- 

 fica & quafi conueftita nuncupari , cxiftlmaui me maius ope- 

 rxpretium fac^turum , C\ dc fcholarum cum par.idifo collatio- 

 ne aiccre inftitucrcm , indcqucprouidentiamDci circa fcho- 

 ]as deducerem.Quod duin facio,a vobis.auaitores, enixe con- 

 tenao , vtpcrcxigui tcmporis interuallum iisrebus audiendis 

 impendatis , ^e quibus vfurpari potcft ia, quod Hcclor illc 

 2<Ixuianus apud TuIIiumait : Dicere nunquam cft gtadum, 

 niiicum eft ncceflaiium. Res ipfa fpero facict mihi audien- 

 tiam. Atque vt hincproficifcatur catio mea, paradifus fuit 

 hortus artificis dignitatc ,defenlorum authoritate , cultoris 

 faniftitatc, ftruftura- pulchritudine , rcrum vbertate , loci am- 

 plitudine,ccEli felicitate.quatuor fluniinum facunditate.dua- 

 rum denique arborum exccUentia tam priclarus & eximius, 

 vt nec Adonidos , nec Alcinoi , ncc Hefperidum , nec Scmira- 

 midis ,.ncc lunonis horti , aut Ci qui funt his magisdecantati, 

 cum paraaifo noftro in comparationem aut contentioncm 

 venire poflint.Principio cnim atchitcdlus paraaifi non fiiit an- 

 gelus aliquis aut atchangelus , ant homo mortalis , fe^ Dcus 

 immortalis , fanftiflima illacircntia. 



//>/« ftiif l-cll^ns opiliM , nihH indiga noflrl. 

 Hic opifcx fumma arte & inefFabili fapicntia hunc hortum 

 jiroptiis , vt itaaicam, manibus efformauit , eumque muro 

 validiflimo & prxfidio fivmiflimo circumuallauit , cuftodia 

 rumirum Chcrubina. Cultor huic hotto datus Aaam, homo 

 fapientia&fanditate pr.rditus , & velut horizon naturoe vi- 

 fibilis &inuifibilis. Struifturx pulchritudincm fi confideres, 

 hortus ifte tam incredibilis fuit amoenitatis,vt ex omni deli- 

 ciarum copianullus locus homine ad imaginera Dei crcato 

 dignior in hoc vaftiflimo totius reium vniuerfitatis theatro 

 inucniri potuerit. Qiiid dicam de rerum vbertate, qua: in pa- 

 radifofuit fumma ? Hic vidercerat arbores, herbas,&p!antas 

 pulchcrrimas,tragrantiflimis floribus , gratilfima colouim va- 

 jietatc^vtiliffima frufttium dulccdine confpicuas.Terra vber- 

 rimo preuentu largiirimc & libcralilTime in finum hominis 

 vltio cffundebit , quidquid ad viftum & oblcaationera defi- 

 «leraripotcrat.Etquia hic hortuscrat palatium, auguftale ,& 

 regia imperatoris Adami non in fpatiolo aliquo aut humili & 

 «ngufto ourguftiolo fuit inclufus.fcd ambituampliflimo, po- 

 moeriifquelatiflimis protradus. Hucaccedebat cocli tempc- 

 rjes,nulla grandine, vreaine, aut fulmine terribilis, nulla fii- 

 goris afpeiitate auftf ra , nuUis ventorum intcr fe confiidibus 



ii;quicta,nuliis moleflisnebulis obduiSarfed ibi ver erat per- 

 petuu.aer femper amabilis, totufque dcleiftabilis. Porto, cii.-n 

 non vltima hoitorum gratia inde foleat a:ftimari, quodad 

 aquarum decurfus plantati fint , Deus horrum iftum amcenif- 

 limum.ampliflimum, non riuulo aliquo turbido, li:d flumini- 

 bus quatuor maximis, nobiliflimis itrigauitide quibus optimo 

 iute dixcris.Flumina ibi laais,^ flumina ncctaris ibaat.Dcni- 

 que , ne quid ad fummum fplendorem & omnigenara com- 

 nieadationcm dceffct , Deusarborem vitsc plantauit in hoc 

 horco.vt homo.candidatus illc a:ternitatis,trLidu huius pana- 

 cc.x vcfceusnuUo morborura infultu vexaretur, abfque meta 

 etia debilis fcnci5lutis,in perpetuo iuucntutis virore ac vigore 

 donis Dci vterctur, ad illum vfque aicm^i^^uocx hac vta ani- 

 maliin fpiritualem erat transferenaus. Huic arbori mirabili 

 adaita fuit arbor fcientiac boni & mali j cuius nomcnclatura 

 fumta fuit ab euentu.trifti eheu cuentu ! Quxomniacum ita 

 fint,quis mccum non exclametto magnificentiam paradlfi in- 

 comparabilemlo aecorem prorfus inexplicabilcm .' 6 bonotii 

 optabilium abundantcm ibi affiuentiam , & affluentem abun- 

 dantiam ! Sed quorlum haec recito ? quorfum ? Vt manifcftum 

 cuaaat,qu.\ rationc hortis fcholafticis omnia ifta conueniant, .. 

 vtque prouidcntiam Dei circafcholas fiorentes & aeflotef- ,,, , 

 ccntcsindc colligamus Principio igitur ficut paftdifusarchi- <^^ * 

 teclum iiabuit Deum : ita natales & incunabula fcholarum, \l 

 c|ui paradifi lunt semula:, ad nuUura alium authorem,nifi ad i. I 

 Deum , rcferri poflunt. Quidcnim ? An exordium rci tam ex- 

 ccllentis, tam bons, modifque omnibus fufpicicnds , ex qua 

 tanquam cx Amaltheae cornu IxtilTinia & copiofiltima maxi- 

 morum bonorum a^ vniuerfum genusmottaliiiredunaat fe- 

 gcs,ali) authori,quam Dco foti & fcaturigini omnium bono- 

 rum, acceptum fcrri potett ? Rccftc profciflo aixit , quicunque 

 aixit,orginem fcholarum eandcm cflc, qus eft Ecclefiac.Sicuc 

 cnim Deus,Pater ille ccEleftis,in primo rerum oniniii cxoraio 

 vineam ingentem (Ecclcliim intelligojplantauit , plantatam 

 confcruauit aduerfus vulpes & apios,conferuata amplificauit, 

 itapro incff.ibi!i fua lapicntia hic vincae adiunxit hortulos & 

 feminarialcholarum,vt quoticfcunquc palmites vincae vel fe- 

 niocontabcfcerent,ve! morte collaberentur, recentes, vegeti, 

 nouclli , & fucci plcni ex horto fcholaftico poffenc fubrogari. 

 O ineffabilem Dei fapientiam, qua vineaefuz chariffimz,Ec- 

 clefix.adiuniftam voluit fcacuriginem pcrcnnem, fcholam ! i^ 

 bonitacem. admirabilcm, qua, vt voluit clfc femina in magno 

 hoc niundi thcatro', ne res morrales vnquam deficerent, ita in 

 horto Ecclcfia: conftituit fcminarium incxhauftum fcholamj 

 vc indc fubolcfcentes & arborefccntcs plantx iii vineam illam 

 fplendidilTimam tranflatz conducerent adperennitatem ! Sed 

 nonfolum origoicholatum , verum etiam defcnfio ipfarum 

 cbuccinat prouidentiam Dei inexpIicabilem.Qucmadmodum , 

 eiiini paraditus nvufp fuit cinftus , & prsfidio angelico muni- f'* 

 tus ita diuinx proteflionis ptopugnaculo, angelicarum cxcu- "" 

 biarum prxfidio,& legfi honcftaf[i,aifcipIinacque accuratioris ' 

 vaIIo,cuius ciiftos eft magiftratus poIiticus,his,inquam,muris 

 communiti funt lchola:; vfque adeo,vt nuUa extrinfecus op- 

 pugnantium vis , nuUus intrinfecus debacchantium impetus, 

 conqualfare illas.ncdum euertere poffit.Hinc femper in mun- 

 dopiie fcholxfucrunt, inpriniis in populoDei :&per Lrifinita 

 Dci gratiam & potcntiam durarunt vlque ad hsc tempora , & 

 (liccatmihi,auaitores,vatem agereipcimancbunt vfquead fi- 

 nem mundi,in vita denique xttrna perficiciitur.Qua: res adeo 

 clara cft:, vt folisradio dcpifta videatur : apudtos precfcrtim, 

 qni non funt hofpites inhiftoria.Nam in Vetere Teftamentci 

 tcmpore potcftatis, quam voc*at, patria:,fucrunt fcholsdo- 

 meftica: , aritata: intra ptiuatos patriacharum parietes : fue- 

 riit & fcholx publicae. Sic in domo Adami fuit fchola priuata, 

 cuius difcipuli emincnWflimi fuerunt Abcl & Scth. Schola ifta 

 Adamica fmit conferuata in pofteritate Sethicuius filius Enos 

 piiblicam primus erexifle fcholam creditur. Idem fecere Noc 

 ac Scm. Hinc diuetfx fcholac continuatx funt vfque ad Abra- 

 hamnm ; cuius fchola confcruatafuit ab Ifaaco , & latiffimd 

 propagata a lacobo ,& lofepho proregc illo .'Egyp ti. Ad po- 

 teftatem ducalcm &iudiciatiain populi Dci placct dcfccndc- 

 re ? Hic ex prsfcripto & ordinationc Mofis , quem cancclla- 

 rium Dci indigitant.fcholac propagatac funt vfque ad tempo- 

 ra Samuellis. Mofcs enim vna cum frarre Aarone inftituit 

 fciiolas thcologicas & iuridicas , iifquc prsfccit docflores or- 

 dinarios Lcuitas : Prster ordinarias iftas Leuitarum fcholas 

 fucrunt infupcr fcholx cxtraordinatiae prophctarum, qui hc- 

 roico iclo reformare agrefli funt fcholas pcr incuriam Leui- ■ 

 tarum corruptas. Imprimisautem fchola: ift.-E ptophetarum 

 viguerunt fub poteftate regia. Hinc totics Pandcfta: illa: fa- 

 craEiiominantfilios prophetarum,i.e.illorum difcipulos Fue- 

 runt & Naiir.-Ei,profeflorcs & ftudiofi theologiac.Quiddicarri 

 dc fcholis populi Dei fub poteftate facerdotali ? Hac tempe- 

 ftate floruerunt Pharifaei Theologi, Scribx, ICti, & Lcgifpe» 

 riti Theologi & ICti fimul : Flotuerunt Hefleni : Fuerunt 

 in ciuitatibus fingulis fynagogae. Ncque folilra in populo 

 Dei ,fedctiain apud gentilesfuetunt innumeri fcholxante 

 Chiiftiaiuenfum.Ade^enLmrchoUcumrtiUus&neccfritas, 



gmnibuv 



