5 i 6 Encyclop^dia! Lib. XXVI. 



Voluit, VI UccAxmonts graui oratione vtereiitur, & fcn- 

 ^entiis breui rcimr.ne comprchcnfiJ : ita vc res in i-roucrbium 

 ?.bieric faciliui philofophari homincs poffc, quam Laonicunj 



j"ermonein imir^ri.'' ,.■/-■ v » j- 



Reffibus poten:3tem,& ius indi.cendi,mrei;endi,& gerendi 

 bellum, nujlftratibus iudicia , fenatui cuftodiam leL,nm, j-o- 

 pulo creandl & delisendi fenatum, & quos vellet magiibarus 

 conftituendi concefTit. 



Haruin lc^um dixit Apo!lineiri Delphicura aULtotem ruil- 

 fe i &eius p;-a.'Ci:pto ft cas dctuli(le,&: promulgafle.Deindc,vt 

 actcrnitataT? fuis legibus daret , iureimando ciues obftriuxit; 

 nihil eorum,qu2 fanxiflet , mutaturos , priutquain ipfe reuer- 

 leretur : dixit enim fe ad oraculum Delphicmn prole>.^urum, 

 vt confulciet quid inutanduni , addendum , dctrahendumuc 

 fuis legibus ApoUini vidcrccur. Profeftus eft .av.tcm Creatam, 

 ibique pei'pttu6manfit:&:moriens prsccpiijvtoflafuain ma- 

 je proiicerentur.ne Laccd.irmonem del.iTis Spartatiifc a iure- 

 ilifando de iion mutandis legibus abfolutos elVc exiitimarcnt. 



Capvt III. 



I)el>neatio lunjjrudenim njeiexnm RonmnoYum, 

 P R ^ c E r T A. 



g*g Vrirpriidpncia Romanoriun eft vetuijVcl nou.i. 

 ^ifil lutirpiudentia vcrus eft in fragmentis qui- 

 bufdam : vt funt lcges regi;^', lcges XII. tabularum, 

 ^ legcs a diuerfis ningiflratibus latiC 



R E G V L .«. 

 1 . Leges regis, Romanorum. 



Inter omnes rcfpublicas gcntium , Romanorum rcfpubli(;a 

 Ifcgum traiftatione fapicntcr oliin, & laudabiltcr infrituta elfe 

 pcrhibetur . qua: primp adminiltrari Hc. gubernari coepit r<;s;iis 

 lcgibus : mox lcgibus XIL tabularum, poftca multis alusie- 

 gibus a pnpuli fcu plcbis m.Agiftratibus conftltutis , deinde 

 inultis fcnaju.scpnfuitis, plcbifcitis,pr,Trorumedic1:is, iurifpe- 

 ' litorum rcrponfts,&: poftremo Ci.'farum placitis, (iuc Impera- 

 ' torum couftitutionibus. E.cgi.1; leges latae eftc traduntur a 

 Roinulo,Num.Ponipirio,& cxtttis.dcinceps fnccedentibus re- 



■ gibus : quas legcs 'ia vnum collegifle Papirius fcrtur l.necef- 

 fnritin f. .-/;? r)-.^..«r-s, & inde diftlim clTe iQ'? Papirianum : non 

 quidcin quodPapiiius condidfrit iUud ius, fcd quod collegc- 

 rit, inque vnum veluti corpus contraxciTt.Ha- leges dicuniur 

 fuifil' fcqucntes. ' ' ' " 



, 1. Nequiditiaugurato faciunro. 



I. Patres. facra , magiftratufque foli pcragunto , ineunto- 

 quc,!{ifqui' d cunto. ' 



3. Sacr-irum ojnnium poteftas fub legibus efto : Sacra pa- ■ 

 ttes cu.nodiunto. 



4. Piebi agros colunto. 



5 . PopLlas magiftracus cteanto, leges fcifcunto ; bella de- 

 cernunto. 



6. Deorumfabulas nc credunto, 



7. Dcos peregtinos piitct Fauniim ne colunto, 



8. Nocturnas in templo vigilias ne habcnto. 



•». Nc q'is pr.Tfcntibus focminis obfcoEna verba fadto. ■ 



1 0. Quif luc demiiram ad talo^ togam in vrbe liabeto. 

 1 I, Parricidas 'omncs capite puniunto. 



II. Ne qnis nifiper portas vrbem ingreditor, neiie egreJi 

 "'tor.McEnia facrofanfta funto. 



1 ;. Mulier viro legirime coniunda fortunarum , & facro- 

 rum frjcia ij!i efto;vtqije domus ille dominus ; ira ha;c doinina. 

 14. Filia vti Patri,ita defunfto viro harres efto. 

 •'.'! ' '■ '^\'i'i'f"i) conuiiftam vir,& cognati,vti volcnt, necanto. • 

 . t; !'•• Si vinum biberit,domivt adultcram puniunto. j 



..'.',. '^' P^ientum in liberos omiie ius efto rclegandi, venden- 

 — di,& occideridi. 



i^. Monftrofos partus /ine fraude cxdunto. 

 _ Has leger-Fraflciicus ?.al(luinus,& Paulus Manutius recen- 

 lentiahas addit Pandulphus Pratcius in veteri iurifprudentia. 



• - -i 9- Virum vxofhe dcfcrito. VxTcm , fi in veneficio nato- 

 f«m,aiiuii£riouedcpvehenfa,clamuc marito fucrit, repudiandi 



• lus elto. Qui'«J,r.xt«rlias caufas rcijudiai-it, rerum Jliarura pars 

 . vxori dator.p.avs Cercri lacra efto 



■ ■• 10. Deprehthfi in homicidio,ftatim puniuntoi;. 



3->!'' 'J -^ ' '■'''"•'"' ''''' " P^ritiis patronum volcnt , de- 



11. iudiciis fraus nc adhibetor. 



15- Maximarum iniuriaium iJdicium pencs reges efto : 

 fliinorum penes fcnatores. 



M- Annis menliS decimus efto. 



Francifcus B.ilduiniis ICtus teftatur fe inueniffe primas 

 duodeuiginti lcges in antiquiflima tabula ; cx quibus etiam 

 aliquas Paulus Manutius in fuo de legibus libello tcccnfet : 

 fcd'eiufmodi le§rbus multi dofti viri audtoritatem & fidem 

 abrogant. lacohus Cuiacius affirmat eas leges cffe confiiftas : 

 ali j veras effe contcndunt,c6 quod ex Ciccrone, DionyficLi- 

 uio, & Plutarcho videantur crfe collccla-. Primxnamque lcgis 

 coi^ieaur.i fumpta cft cx Cic.i. tie D'iu>na:sone. & ex Dionyf 

 ltL.i.a»f?q.R!!?3an.\hi!ik: At 'Romalus, confirmMUs wregno di- 

 }yu::usyii{noc/ita coricicne, ^ inHcatis mfpKirs , rex deciarniur 

 confenfn orrmum^^^ morem inflituit in '.o(lerum ne i^uis iaxfijpi- 

 cifo r:gnum afjtimcrct.magiflratumue iniret. 



Dc fecunda& quarta legibus ita Dion./:ki. Romulus por- 

 ro pcftqu?m difcreuit potiorcs ad inferioribus, mox latis le^ 

 gibus pr.Tfcripft , quid vtrifquc facicndum : vt Patritij facra 

 curarent , magillratus gcrercnt , ius rcddercnt , feu refpublii: 

 cam 3dininiftr.irent:PIebeij vcro ab his ncgotiis , quippe qui 

 talium imperiti eflcnt, vacarent ptoptcr inopiam , agros cole- 

 "rcnt,pecora a!crent,opificia qua:ftuosc exerccKnt. 



De tciti.a lcgc idcm Dion. lib.z. fic Honores , &potcftates 

 Romukis diftribuit fic: Regis quidcinjexlmia muncra fuerunt 

 ha-c : primOjVt facra curarct atquc facrificia,pcr ciimque gere- 

 rctur quicquii adpl.acandos Dcos attinct. Deindc , vt legum 

 acmorum patriorum haberec cuftodiam, & iuris fiuc uatur.i- 

 iis, fiiie eius , quojicripta &pacla concinct ; vtquc fenatuni 

 cogeret , populum in concionem vocarct , & primus fenten.- 

 tiam dicerct : quod plur-bus elacuiffcr.ratum habcretur:Regi ■ 

 dcn:que attribuit fiunmum imperium in bello. 



Dc quinta lcgc,ira Dionyf /ii^.i.fcribit^PIcbi tria ha:ccom- 

 mifit': Magiftratus crearc; Icgcs fancire , dc bello , referentc 

 Rcgc dccerncrc : ita taraen , vt fcfiatus ijuoquc in his au(flor 

 ritas acccderet. 



Sexta Icx ex eodemDionyf//J. z. funiptaeft,apud quem ita ; 

 Icgimus : F.ibulas k maioribus de diis traditas , proba eorum 

 contincntes, &criinina, turpes cenluit & inutiles,acneprobis 

 quidcm viris dignas , nedum diis fupcris : rcpudiatifque his 

 oninibus, ad bcne & pr.-irdare de immortalibus fenticndum 8{ 

 loqucndum, ciues hios induxit , nihil his afEngi paffus beatse 

 illi natur.^B panim confcntaneum. . 



. Septiina lex colhgiaircx Dionyf fe^.i. &apud Cic. ^.lib. 

 lie /<?f;t«i,intcra!ias habetiu :fe.paratim ncmo habcbit Deos: 

 rieue nouos ; i'ed nec aduenas , nifi publice afsitps jptiuatlin 

 colunto. , 



Oftaua apud eum fic legitur. Noflurna mulierum facrir • 

 ficia ne funto., pra.'torolla, qux pro populo ritc fient. Ncuc 

 quem initianto,nifi(vt affoIet)Certri,Gia.'co facro :& ex Diq- 

 nyfio /*6 1. vidctur dcfumpca. 



Nona & dccima , & vndecima ex Plutarcho fumpta: viden- 

 tiiir,is enim in Romulo fcribit: Mutieriliiis Sabinis raptis multt)$ 

 hnores ejjetributos : cuitisgencris ^hifuirunt , Vt -via eis dece- 

 derfur : ne eis p-ifenfbtts oi/fcoe'ium quidcjUnm diceretur : vt , 

 qui nudu7n fe ab fis iiidefi fafus fi^ijfet , cr.mmis capitali reuf 

 hakerftur. Id etiam fingularis fuit confilij, quod cum nullura 

 contra cos,qiii patrem fuum occidiffent, ius priuatim pofuiC- 

 fct, omnc homicidium pavricidi vocabulo notauit , quod hoc 

 fcelcftum,iilud ne exiftcre quidcmpoffe,iudicaret. 



Dc duodecima Pomponius lurisconfultus tn l. vtt.ff. iere- 

 riim d.uijicne, mcntionem facit , ciirn ita fcriptum reliquit. Si ' 

 quis fioUuerit rnuros , cap:tetuu'tur : ficuti fi cfui. tr.infcenderit 

 fcalrs admctis,vel alia quals*et ratiom. Nm ciues Romanos alio 

 quam pct ptrtas egredi non dchet ; cumt 'liid hefiile, (^ abcminat»- 

 dumfit..Nam^.frAter Romu i Remus occifu: tradtturob id,quod 

 pu>^'os tra/ifcenJere voluerit, Sic ille Plutarchus icu quiflionihus 

 Rctnanis , q. ly.qua-riturcur cmncm qiurum facrum habcnt, 

 portas non itcm ? An vera cft Varronis fententia, inuios prQ- 

 ptereafacros habendos,vtpro iis ciuespugnent,& niortisp^- 

 riculo lc committant ? Port.v vero facrar effe non poflunt,quia 

 per cas,& alia neccffaria , & cadauera , & ftercora cfferuntuj-. 

 Scd mclius Poniponius: AiKr;,inquit,/»fW extfiimantur , quia 

 hoftium eji murds trMfcendire',^fer muros in vrbem iatrare: 

 ciuium vcro efi per portai ingyedi (yegredi. Item, murifunt vt- 

 biuiii propugnacula ad cuftodiani eovumiac proinde int^^i^i 

 efle debentipoita: ^cro funt ad ingrediendum & egrediendum. 



Legls XI I L & XIV. apud Dion. lib.v. teftinionium extat : 

 Mulicrcm legitime nuptam volucrunt facratx lcgcs ita cum 

 viro conuenirc , vt particeps cffct' poflcflionuni & facrorum 

 opinium. Lcgitimas nuptias antiqui Romani Farracia voca- 

 bant, quLa coniugcs eodcm farre vefcerentur. Et paulo poft: 

 Mulieres nuptxnon habchant,qu6 fc alio vertetcnt ', quia lex 

 cogcbat vxoiem mariti fc accommodate motibus, & viruta fic 

 vxorcm habcre,vt rem libi ncccflariam putaret,vxor cnimpu- 

 dica& maritofcnipcr obfequens ,a:que ac iIIe,domus eft dp- 

 inina,in mariti defundi bona fuccedit vt Ji^res, ficut parentis 

 hlia,ex aflc quidtin , fi is libcris carcris ac inteftatusdecedat; 

 quod fi prolcm habcat,ex xquo cum liberis. 



XV. Lcgis Cc mcminit Dionyf /»'i. 1. $i aliquid contrapu- 

 dicitam peccajfet mulier^faenxm lucbatex manti Ufi arbittio: 

 dt quo crimine vna cum eo cognati ccgnofcebant.. 



XVI. Le ' 



