6 54 Encyclop^di^ Lib. XXIX. 



rv«bmmus, prx-fertim defc-ais corpor.bus & pkh.fios. Enam 

 V r^p^, n,t^v.,& Cicer>hm fit panis. Ex us c-nmi incoilis.eUxa- 

 tilquc, ommbuv etiam rc-cremends rcpurgatis, poteft hcn pa- 

 nis commendatiilimus.vt iam fecmius : (ed cu.n tanna commi- 

 ftaad tertium,vei ad dimidium.vt paulo intermsd.cemus. tt 

 iie lon"iores limus, de omnibus napis, rad.cihus vcl bulbis co- 

 dcm raSdo velcuspanis ncri potent. Tit quoque opnmuspa- 

 nis e ,uctirbitvs. Nam & cucurbit.v- vih pret:o liaberi pollunt, 

 pancm fapidum cum farina reddunt , & adeo panis molem au- 

 getjCiim omnimn ftuftuum maximus (u , vt minimafarinx 

 quantitate muitos Iiomiries in tamc explerc pofriimis, coquc 

 non foliituin penuriis vti, fed in deliciis habcripoteritmam& 

 facchirc conditx, loricatxc]uc ad gular blandiineiita, & ad fe- 

 bnlcsi-rtusfcdandos vbiquevenum afportantur. Modus con. 

 ficic.idi talis eft. Sumantur cucurbita; tumentcs, rotund.-e, & 

 maturatione concof^a:, & in plurcs talcoi.is d'fle(fl.r , duriorc 

 atque aridiore cute, & mcdulla cultro mundcnnir : nam diuti- 

 na coitione licrbaceuiri virorem , & odoris virus , & laporis 

 taltidium cxuit, adipircitiirqi^- concinniotcm odorera,gratuni' 

 fapcrem, & peculiarem quandam vim ale.idi,nec minus vt pa- 

 nis dura*ioae pctennat, In vnguinis tormam iam redaiTbam 

 pcr flamincum incctniculum iranibus comprimcndo pcr- 

 tranfcat, vt fi quifupcrlint miniis incoa.T partes,'vel iignofx 

 3riftula.', arclis llaminis foraminulispra-pediantut : liuic moli 

 tertiam addcs farin.e partem , & in panero commifceas , qui 

 quotidlano efu placebit , & copii; & ad faturitatcm ingcftum 

 non obellc,fcd modcrate fumptum prodeflc nouimus. Recens 

 optimus eft, vetus rain.i^ fpcciolus, & delicatus. N^odum apc- 

 ruimus in agnatis vtendum, nunc lijilets agerc condifcito. Fit 

 in Campania ex mil'o prxduicis panis. 'Sarmani.ii qiioi^ue 

 gentes fiac niaxinit pultc aluntur, & cnid.i ctia.ii farina cqui- 

 no lactc, vel fanguinc c crurls vciis ad.iiilto. Athiopes non 

 aliam trugcm , quj.ii mili , hordeiquc noucrc, PanicoGalli.T: 

 t]u.tdam,pr.vcipue Aquirania vtitur, Scd & circu.npadana Ita- 

 lia, addita faba, line qua nihil conticiunt.Poiiticx gcntcs nul- 

 lum ja/nto pca^fcrunt cibum. Panici tarina hodie apud nos 

 vtu ncglefta, ell enim pr.ulicci & lcuis alimcnti. Ex milio pa- 

 nes &^laccnt3E tiutit , fed graues , concoAuque difficiles , fir 

 mandendo glutinol.i;, nili mo>^,quuiTi iocoifia: funt, cdantur 

 vel valentesi aliter compaifl.T; &; pondcrofi molis. Ex Indieo 

 tnitiz^ fir panis grauis , &: minimc gratus, prarliccus, & tcrreus, 

 nailio proximus : huic atlinis panis ex Sorgo dictus,etiam ali- 

 mentoii lucci expers. Erat & apud Anu<-\uos oraidis di':"tus a 

 a (emine quodam Aethiopico , tam f^mili felamo , vt difficile 

 potr.t internolo. Fitetiam panis e.V/«/Jn«optimus,ctiam An- 

 tiquis notus : nam Didymus docet quomodo dulcefcat flu- 

 uiali,aut marina, aqua triduo maceratus-,& vbi diilccfccrc ccc- 

 pcrit, ficcatur, &. dcponitur, &.' cius farinaarnmifla hordacca:, 

 a^ut frumcntacea^.panvticio Xpta exiftebat. Nos autcm hoc nio- 

 do. Primo lupinis molis ntruniur , &: verttmturin farinam : 

 cx qua libra; quinquaginta in cadum ligncum coniiciuntur, 

 quibus fuperinilcitur clara aqua , vt quacuor digitis fuperfit, 

 rudiculalignea Ispe agitando; quiefcai poll:, donec clareft.u 

 aqua, & tarina lubfideat ; colato .iqua.n diligentef, ne aliquid 

 dc tarina pereat ; ac denuo aqua dulcelcmt, quod vno dic per- 

 Jiclctur, iiaquapluries permutetur. Vbi id taftum erit ,farina 

 in liacuni paniiura extenlum diigregctur rudicula, vt aquam 

 per lini foiamina cxcolet , & farina faciliiis in lintci liipcr- 

 ficie licccfcat. Inrerca dux oryza: cxcoquanturlibr.T, & in- 

 coOix in hac mitceantur , maflam in duas partcs dluidcmus, 

 vna cum termcnto , & cum centuni libvis farina; tritice.^- mi- 

 fceatur ; ex aqua panis donficiatur , altera cum frumento in 

 fcquentcm dicm tcmittatur , qua- cum triticea fatina remifta, 

 optimump.lne.rietfic.et, qui lupinos nonrefipict. Scd omnis 

 • diligentia in fae|ura adhibenda eft : nam & fi ex optima*fa- 

 iina non fcceris , etiam vltvofus panis prodt. In rcfta igitur 

 pracparationc (itum elt opi^s : namquantoexignobilioribus 

 trugibus , vel legumcntis fit , eo maiori induftriapra;parari 

 debet. Hoc modo ex orobis aphaci6fteripotcft,& aquafapor 

 mitigatur, & tarina: admiftione. Fiuntquoque panes ex f-ifis, 

 flcer b'<t , ,'i}iichu, Urnibm, 0-fiibii,Si pra-clpuc glnniiihui. At 

 non inut;Iis panis confectlo ex herbif. Si quis herbam Uppnm 

 mmute inciderit , & mola i.i tcnuiir.mum puluerem rede- 

 gcrit,& cu.ntantundemi vel tertium trit.cea; f'arin;vaddideriti 

 p(i.icniconficlet,qui in fame vorari poterit. Et aliquibus locis 

 audiu..nus .-i pauperibus edi , nec infalubritcr ; & obfellbsper 

 nicnicm eiufmodi paneni pauillc. 



Pan s p;s 

 :o^itiui<. 



I 1 I. fanii inter ormiia cjcnlfritn 

 prlmas tentt- 



rrmifaa ValUfuf de facra Thilofophia rnf. i-r. Inrer om- 

 mainquit,quibus vcfcuntur homincs, panis & vimimtenent 

 primas, quia alij omnes clbi datl funt hominibus ad delicias 

 & ad abun.iantiam , hi verd ad ncceflTitatcm & fufficlentiam; 

 &hismaximc vtunturhomines. Nullis cuin maiorimalo ca- 

 rcre poteft , & nuUis magis eontcnta iiatura eft ; quia fum 



omnium optime parabiIes,mortaIibus omnibus maxime com- 

 mu.ics , optiine omnium nutricntcs : non tamen panis & vi- 

 nuin codem modo.neque eifdcm de caulis : fed panis,quia fub- 

 fl.inti.im habet bcnc craflam,boni fucci,& cumfubftantia no- 

 ffra beneagglutinatur, habetquetanto plus alimenti, quanto 

 niedicamenti minus:cum (it moderatiim quiddam, ncque cali- 

 dui\i, neque frigldum,ncque hum''duin,ncqile liccHm,ncqucfa- 

 cultatc vllamedicamentofa, vt expurgandi aut liftcndi,jaut la- 

 xandi : aut aliud;,eiufmodi facicndi; fedii quld taiuillum incli- 

 nat in caHdum,quo natura gaudet & fruitur. Itaque elfpanis 

 proomnibusi clbis , quia medioeritatem tcnct oninium , & te- 

 nuium & craflorum , & fav:ultatnm medicamentofarnm maxi- 

 mc expcrs , vt fit merc ali.iientum. Has ob caufas fymbolum 

 cf); omnis efca:, ac tofius nutritionis : petcntefque huic cor- 

 pbri' ncccflaria alimeilta , folum panera lubemur petere , 

 qiiem quotidianum voeaiiius , quia corpora indigent quo- 

 tid.ana rcfeftione. .:ri|';; 



I V. P ariis iUe ejt nptmus,^ul plurirmyn fermenti 



plHrimumcjue fiilii habeat, cjuicjue phirimum 



fit fuhaUm dT" elahnraty^, ac in clibano 



inoderate' calido fit affatm : z/t fmit 



verha Orihjji] lib. colleil. 



medfc. cap.8, 



Quoad piffuram vanis, audire iuuat medicum fane cximium 



Vrimum Andrei^m MatthiolnminViofcoridem cap. •ji. Triti- 



cum,ex quo omniumoprlmus fit panis,ellgi debct fraftu con- 



tumix,dcn(iim,graue,coIore aurcum,Iucidum,LTUe,triummen- 



(ium , maniriim, mundum, pinguiquc ti rtia ortum. Nam ple- 



rnmque eucnlt ( tclte etiam Gnleno /ibro pr:mo de alimentcrum 



fneultAtibus ! vt quod forls flauum , dcnfiimquc apparet triti- 



cum , intus rarum, laxum, albumque conlpiciatur, quod vtique 



plurimum turfuiis habet. Quo fit, vt pancs furfuracei inde 



confec^l , inhrmum modb pr.rbcant alimentum ; vcrumctiam 



vcntriculum ipfum cxcrcm.entis replcant. Farlna p6rrd ea 



c.Tteris pra;llat , qux non ad fummurfi molita, non noua, non 



longi tempojis , & crafli furfuris fuerlt. Nam qu.£ fuperflLic 



molitur , furfbraceos facit panes : & qua: recentior cft, ad('ci- 



titiain mola: caliditatem rerinet : qu.T: vetd iam diu molita fuit, . 



pulucrc, iiru.carie, aut vltofo aliquo odorc labcfadatur. Ha,'c 



deinde, dura fit panis,oprimieft aflocianda aqua:, eaque fuhi- 



gcnda, cjua; fluxcrirc laiidatifllmis fontibus, pellucida fit, non 



paluftris , nequc cocnum aur linnim rcdoleat. Quin efiam fer- ■ 



mentum adra.fccndum fuerit triticeum,non antiquum,medio- 



crisquantitatis , nc inde ipfiu'. abundantia panis acorem con- 



trahat: Inlrcicndum cft & falisalbi parum , vt panis fapidior 



efficiatur. l^o(lh.i:cf'3rinaifafubaaa,optime manibus pinfitur: 



mox mafla llla in panes mediocrismagnitudinisdigcritur,qui 



poltquam abundc creucrint,& fermcnrati fuerint,tn.clibanum 



prlus a:qualiter cjlcfactumdcin e cincrlhus,& prunis expurga- 



tum dccoquendi immittuntur. Sed furnus iuft.-e capacitatis 



fit oportct , ita vt quanxltati panis ptoportioncrcfpondeat.t 



Qulppe quemadmodum nlodica panirm quoticns , in am-' 



pLuni clibanum mifla cxficcatur, ac comburitur : ita & ma- 



gnain augufto limul comprimirur,& decoqul ncquit- Quam- 



obrem panes ( diccbat Galemis citmo toco ) ad concoft ionem 



probatifliml funt, qtii plurimum fcrmentati, & probeelabora- 



td in clibano ignc moderato pcicoquuntur. Nam profulior 



ignls primo ftatim occurfu adurcns, cxtcriorem fuperficiem' 



in.tcft.T modum indurar, crudis, incodilque remanentibus 



intetloribus partibus. Vnde excidlr, panem hunc vifu iniu- 



cundum fieri , & duplici nominc prauum : quod interne cru- 



dus ht atque illaboratus : externe verd ficcus , & prxaffar 



tus. Qui autem longiorc f^pario vndique a:quabiliter pri- 



aflatut, hic & probe in ventrlculo concoquitur, atqut .-id 



actiones , qtix coctionem confequuntur , accommodati/Ti- 



mus redditur. lof. 6)uercetantts diiitet : polyhifl. capite 5. fic 



diflVtit de hac rc : In confecHone panis magmim requiritur 



artificium. Nam etfi tales habcnt farinx , qu.x deddcran- 



tur:(blcrtia tamen non letiis in ea aqua dilucnda, pinich- 



da, fermcntanda, fale condienda , dextrequc pane apparan- 



do & coquendo requiritur. Vt igitur bonus concinnetur 



panls , palato gratus, faktbris, & boni nutrlnienri, primb opti- 



mum frumcntum , qualc expreflimus deligcnduin cff:quod 



crihro feduld a ford.bus c.nundetur: cui vt nihil de(it mun- 



ditiei omni dlligcntla procurctur. Illud vt nlhil dc(it mun- 



cum aqua pura eluendum eft , poftca ad folcm exficcan- 



dum : tcd lolium inprimis diligcnter repurgccur, vcluti proi- 



fus noxlum , non tantiim qudd inebrict : tcd qudd fitmil- 



fimum ctiam quodnis cercbrum vertiginibus feriat , atto- 



nitos homines rcddat atqiie prollernar. Far^na igitur delc- 



cfa , folerteraqua dilucnda , fermentanda , condienda fa- 



le , pinfcnda , & in paftam panemque colligenda , qui por- 



ro inutilis aut uoxius futurus (it, ni refte coquatur, Ex pa- 



nis cnim congrua codioue , nec non eiufdem fernienta- 



tione I 





