Mechan.Mathem.Sed.n. Gnomonica^ 679 



duodecim a*qinlcs;eftque Bixbylomcumjtalicum, vel 

 jijlrono)nicH7ti.\\\wA indicat horas ab orcu {bli$:iftud, 

 ab occafu folis:hoc,a meridic. 



Gnomonica fpecialis praftica docet fabricam 

 fciothcricorum ; iilque partim »»ta<i«;y, adhibendo 

 compairum ; partim i-m^y^ttKus , adhibendo inftru- 

 menta generalia^vt funtv.gr.quadrans,globusiaftro- 

 libiurn : vcl peculiaria , feu gnomonica.Ruifus in- 

 ftrumenta ilU vci fola adhibcntur, vcl vna cum ta- 

 bulis /inuum. 



R 



E. G V t i€. 



I. Horolegiographia docet ratiottem conficienit horolo- 



gia^ea^ue velfiietherica^vel itHtojnAta,vel 

 aren^ria &c. 



Horologiogiaphia cft gencralis , vcl fpecialis. Illa expli- 

 cat de horologiis in generc : hxc perfcquitut fpccjes Iiorolo- 

 giorum , vti lunt fciotherica , automata , cle^fydrx , & clc- 

 plammiafeuarcnaria. Niniirum antiqui horasdici primuui 

 obferuatunt ex vmbra per folis gnomonem sequinodialem 

 in circumferentia citculi mefidiani : qua de re vide Pliniutn 

 iib. i.caf. -js.^lxb 7. cap. 60. De conftruftion^Iege Vitru- 

 uiumlih. 9. cn^. g. 9. Nccnon libnim Sebafli^ni Mnn/leti , dc 

 hac re diligenterconfcriptum. Grjeci vocant exioJ^e^Ki» , vul- 

 go «xnTi/e^o», Latini Solarium. i.Re^.io.fj^ Efa. }8. fit men- 

 tio Solarij Achazi , quod appcllatur rn^byO, id eft , afcen- 

 fiones vel gradus Achaz Vocatur etiam hemicyclium , qua- 

 ]e Berofus inueniffe fcribitur a Vitruuio d.l-Deinde etiam ob- 

 feruabant horas ex decurfu aqux per clepfydram : ficut hodic 

 perarenx defluxum in vitro ; quod genlis horologijdicipof- 

 fet Arenarium , vulgo clepfanunium & clcpfammidium. Ho- 

 dicseris tinnicu horadiei & noftis indicatur : cuius inucntor 

 qui fuerit,ignor^tur.Nam vetullas rsticuit. 



I I. Vtile eFtinpromptu habere rationes vmbrA aqiHno- 



Bialis & meridtanit. 



Nam harum ope ac minifterioetiamdccIjnatiocceIi,& al- 

 titudo poli inueftigari poteft Si enim etigatur vmbilicus , ad 

 fuperficiem horizontis perpendiculatiter , fole exift«|ite in 

 puniflis iquinodialibus , tum ex vmbra meridiana poli al- 

 titudo colligetut. Nam hoc modo trianguluni rcclangulum 

 efficitui ; cuius vnum latus eft gnomon, fiue vmbilicus vmbra: 

 folis , quafi cathetus anguli : altcrum, radius folis incidens in 

 vmbilicum vfque ad fuperficiem horizontis , vnde rcfledli- 

 tur,loco chorda: \3!nW»»Vr>is' : tertium latus , vmbra pro- 

 teda , quafi bafis anguli. Sicut autcm angulus inferiorrcprx- 

 fentabat eleuationem aj^uinoftialis , fupetioj; altitudi- 

 nem poli. 



III. Horam diei e manu/inijlra cognofiere. 



Accipe fcftucam aut calamum , cumquc pone inter me- 

 dium pollicem & digitum indicem , vt prascife longitudi- 

 ne fuaextra palmam promineat ,qux longitudo eft indicis 

 digiti. Poftea dirige calamum ac tene contra montem fub 

 radice digiti auricularis. Tempore xftiuo manum a folc auer- 

 te , vt radix manus folem , digiti vero cxtenti & inuicem 

 iunifti pkgam mundi foli oppofitam fpeftent. Hyeme ve- 

 to manum & facicm obuerte foli , tantifper dum vmbra, 

 quam proiicit tumulus , fiue mons carncus , pollici vici- 

 uus , cajat in lineam , qua mons illecingitur. Vulgus Chi- 

 romanticBrum linpam vitx appellat. His ita faftis , conus 

 vrabra: qua: a feftuca in fupctficicm manus incidet , ho- 

 tara oftcndct: quintam quidcm antemeridianain , & fepti- 

 mam pomciidianara , fi inciderit in cxttemitatem digiti in- 

 dicis. Si vero conus vrabra: incidit in extremitatcm mc- 

 dij diglti , qui ctiam infamis vocatur , vttamque horam fcx- 

 tam indicabit. Annulatis autem digitus , quem etiara vocant 

 itiedicum , in fua extremitate commonftrat horam feptiraanv 

 aatemeridianam , & quincam pomeridianam Atauricularis in 

 fua fummitatc habcc oftauam amemeridianam , &: quartam 

 pomeridianam. Articulus , qui fequitur fuinmitatem digiti 

 auricularis , indicat nonam anccmeridianam , & tcrtiam po- 

 meridianam : altcr veroarticulus huius digiti decimaraantc- 

 ineridianam , & fecundam pomeridianara exhibet. Pollremo 

 radix eiufdemoftendit vndecimam antemcridianam , & pri- 

 mampomeridianam. Ergo bieuiteraradice digitiauricularis, 

 perduoseiufdemarciculos, & per quatuor apices digitorum, 

 adindicem vfquc , numcra ordine fcptem horas pomeridia- 

 nas.a priraa petgendo ad fepcimara.Rurfumabindice adradi- 

 cem auricularis regrediendo , nuraera antemeridianas, & a 

 j quinta tende ad vndeciraam.(^6d fi vmbrji cura fcftuca coin- 



cidctit, & mediamfcrepalmani fccuerit denotabitffleridiein.v? 

 Mcmorix caufa rem hifce vcrfibus comprchcndit Hicodowrtf '' 

 trifchlinus lib.^.afir<m.fiig.i. 91, 



In Uua calamus mtdijjit meta diei, 



InJice non hriU!or,po!lice/ub medio. 

 Tam luce hybernd tefeti obuerte fettne, 



Kadcem &fliua porrige lucemnnUs : 

 tinea dilm •vitt,vicino jubdita mor.ti, 



Vmbramtius tnedit.terminet orbe manus, 

 , Primamdatradixminimi.arficuluf^uefecunia}» 



^lter,(^ arlicuifif tertia primui erit. 

 Summi apicesrcliqui dantlucisquatuor hi,ras : 



Inde redi a qutntafoLit ad vndecimam. 



Porro horam nodis pofTumus conieftare, obferuatis dua- 

 busrtcilis,quarum vna fccundo cquo plauftri maioris tan- 

 quamcqucs incidct ; altcra cx antcriotibus rotis plauftri ma- 

 loris ( ita cmm folent vulgo appell.m- vrfam niaiorcm ) ftel- 

 la primx magnitudinis , & lucidior , quam altcra rota an- 

 tenor. Corapcndij huius author cft fitttu yl(i.xnus lib. dt 

 quadrante ajlronotnico. Adi ctiam Irifchlinnm loco paulo ail- 

 te cicato. 



IV. Sciotherica generalis explicat fiiht^num & ad- 

 iuntlafubteili iBius. 



Sciotherica nomen habet a Grxco mtiS^g^, „", quod etiara 

 diatur mtxiii^i i. Vtrumque fignificat inrtrumentum mc- 

 chamcum , vtnbrx indagandx idoneum , q.nc.i, 5,f5... vm- 

 bram vcnans.alias >*^^«,,dicitur. Itaque Scoiherica , fcu,S<-M- 

 thericif , cftars conficicndl t>' <wi»i»,£j,. qux eadem ratio- 

 ne Gtirmonica dicitur, id cft,dodrina dc gnomone.Eft autcm 

 gnomomca alia gcneralis , aiia fpccialis. Gnomonica gene- 

 rahs exphcatfubieaum planum vel gibbum , cui fciachctica 

 inlcnbenda func , & adiunfta ilHus fubicfti , numcro duo, vi- 

 de icet circulos mlcribcndos , &ftyluminfigendum.ln plano 

 vcl gibbo fpeftatur fitus:in circulis & ftylooidinatio. Acque 

 hxc cft mcthodus Gnomonicx gcneralis : quam pauI6 alitcr 

 propohtam vidc in prxceptis. 



V. Prima curaifiGnomonicis efi explorare fit- 

 perficiem. 



Situm dico fuperficiei , tatione,fphxrx re,5x& obliqu^- 

 qua de re vide paulo antc in prxccptis. Exploratur autem fu: 

 pcrhcicsgnoraomca, inftruraentp tali. Semicirculus diuifus 

 m duos quadrantes infcribantur Kgno vcl xri,itavtpcrpendi- 

 culura demittacur cx centro. H<l.c inftrumentum applicctuv 

 luperficiei.Quod (1 perpendiculum refpondeat lincx c centro 

 edudtx , fuperficics cft vcrticalis & horizonti perpendieularis 

 lcu ereftaverticalis: Si vcro perpcndiculum e lineaiftavcrfus 

 lupcrfaciem acclmauerit , eritfupcrficics cTefta reclinata. Fa- 

 cit cmra angulura obtufum cura horiionte. Gradus inter li- 

 nearamcdiam&perpendiculum intcrieai indicant quanti- 

 tatcmrcclinationis a punfto verticali fcu polo horizontis. Si 

 veroperpcndiculum alupcrficiedeclinaucrit , dicetur fuper- 

 hciesereaaacclinata , ob angulum,quem facit refpeauplani 

 honzonns acutiim. Hic itidem gradus inter perpendiculum 

 &Iincam mcdiara interiefti defignant quantitatcra acclina- 

 tionis ab eodem verticali punfto. Et hic quidem eft vfus hu- 

 lus inftrumenti,li (upcrficies fit erefta.Qupd fi fuperficics da- 

 taiaceatin plano horizontis.inferius inftrumenti hitus in fu- 

 perhcie.poncndum crit. Q^od fi perpcndiculum rcfpondc- 

 rit linex medix , fuperfieies horizoncalis iacens dicccur. 

 Rationemeridiatii fupcrficics plana obliquaiacens non exami- 

 natur , fcd tantum tres reliqux fpecies , qux omnes funt e- 

 redx , puta vctticalis , acdinata, &reclinata. Harumcnira 

 quxlibet afpicit meridianum vel diiefle , vel oblique:vndc di- 

 uiditur in direaam & dcclinatam. Direaaeft , qux dirc(5te 

 refpicit feptentrionem velmeridiem. Declinata,qux declinat . 

 a feptentrione vel mcridie verfus ortum vel occafum. In- 

 ueftigatUr autem (itus iftarum ttium fupcriScicrum rationc 

 meridiani adhibico priori inftrumento & compalfo : quadc 

 re vide accuratilTimura Adriatium Metium lib. ^.injiit. ajlre». 

 c.i.tom. 1. 



y I. giuinqHe fiufit clajfes circulorum gnoma- 

 nicorum. 



Inprima clajje funt circuli horarij , qui funt circuli ma"ni 

 pcr vtruraquc mundi polum ttanfcuntes & in iis fe intcffc- 

 cantes.Hi xquinodialem in i4partes,a'qualcs(qux funt ho- 

 rarum intercapcdinesjdirimunt.Cura ver6(vc Optici doccnt) 

 omnis circulus maximus in planum proiciflus videatur linca 

 ledlaiminorcs vcr6, ijuo maiori fuut proprioies,e6 nugis ad 

 redas accedunt , qu6 ver6 remotiores ab xquatoie & polo 

 viciniores,c6 magis a linea rciSla rccedant & uicutufi.tur :f!t 



vt hi L-tiam 



Sciochecics 

 geneiatii. 



Piima cuf 

 in Grmmo 

 .nicis. 



Circuli 

 gnomoni- 



Ci quJ'11 



vinj ; 



