70O 'Encydopxdix Lib. XXX. 



Tum tationibus roiquebantur. . ^Scorptonem cum enagro con. 

 fundit Ammianus /.i^.c.t ;.i4. Vegetms dift.ngu.t. . ^-Ph^la. 

 f!V<.,dercnber.te Liuio.eiat Saguntinis miffile tclum.haftil. ob- 

 k)n"o, & ci-tcra tereti.przrerquam ad cxtremum,vnde terrum 

 cxtfbatiid licut in pilo quadratum, ftupa circumligabant, line- 

 bantquc pice. Fcrrumautem tres in longum pedes habebat,vt 

 .eum armis transfigcre corpus poffet. Sed id niaxime etiamfi 

 hxfiflet in fcuto , & non pcnetraflct.pauorem faciebat: quod 

 cum medium accenfun^ mitteretur,conceptiimquc abipfo mo- 

 tu multo inaiorcm igncm fcrret, armaomitticogcbat,nud{im. 

 que iuilitemad infequentes iAus prxbcbat. \6. Malleeli erant 

 inanipuli fp.utei.picc contccfti, qui incenfi,aut in muros,autin 

 tfftudincs iaciebantur. n.Currtn falcati a Parthis frequenta- 

 bantur,contraquos Romani tribulos fpargebant, li.Trihulus 

 erat cx quatuor palis contixum propugnaculum.quod quomo- 

 docunque abliciebant, ttibus radiis ftabat, & erefto quarto in- 

 fcftum erat. 19. Coruum pleriquc cum manu ferrea confun- 

 dunt. to. Harpxgones quibufdam vocantur lupi. ri. Ttrmenta 

 »oy?ra i»e«funtnoui' fubtilitatis,&:operis admirandi baliiftx, 

 oblongum in tubuiji, & squalitcr tctetcm ex asrc fufili figura. 

 IX : qus non funibus aut neriiis intenta: fingula mittunt fpi- 

 cuia; fed incogitataprifcis ratione,adapplicitos tenui ab tcr- 

 go foramine is^niculos cum incremcnto multiplici rapicn- 

 dos, ccrto prrmiim nitrati ac fulphurci pulucris modulo tcm- 

 perata.- , infcrtos dcin orc patenrc ferrcos exarte globos,cate- 

 nafque , & alia obturamenta fulminis inftar flaminiselucftan- 

 tibus cum horrendo fragore contorqucntur.De tormcntis no- 

 (Itis hic fere habet Libertm FrcmonAus lib. i mfteorolcg. fag. 

 Wg. Cr feqq. Bombardas & ful.Tiinalia noftra tovmcnta , Ber- 

 tholdus SchvvartE,Gcrmanus monachus,reperit : vel forte ars 

 exoriente allata: nam in laponia & rcgno Chincnfi.bombar- 

 ix iam in vfu vcteri crant, cum c6 appulcrunt Lufitani. Q_ui- 

 damctiam nolunt rem hanceflc nouitia; inuentionisj fed ve- 

 tcribuscognitam, ex illis veifibus poeta; ^.Acnci.d. 

 Vidi (^crudeles dantem Salmonea fcenas, 

 Dum flaifimm louis , ^ fonitut imlmtur Olympi. 

 Quomodo enim, inquiimt, fulmcn louis & tonitru imitatus 

 ille,nifi bombarda &puluere pyrio? Sed non cxiftunio.fcquitur 

 enimpaulo poft : 



Dem ns qui nimbos,^ aea imilahile fulmen 



Mre,fy' eoriiiped:m curfu jlmultibat equorum. 



Videtur cnim Salmoneus ille quadtigis ve£lus, ftrepitu rota- 



tum,& xratiscquoruracalcibuSjtonitruimitatus.fortafle etiam 



scream machinam & tonantcm , vt Caligula, in curru habu.r 



ardcntes etiam faces^inftar fulminum,in obuios quofque e cur- 



lu pcr mcdios volante iaculabatur. Veneti tormcnta aliquot e 



Germanianafti , anno ijHo.primi ad foflas Clodias, contra 



Genuenfcs vfi funt , vt Guicciardus & Platina narrant. Sed v- 



fum , aut famam paulo vetuftiorem ex Petrarcha colligo, qui 



in dialogo quodam bombardarum ineminit Petrarcha vcro 



anno 1 )74 viuere defiit. Plerxque machinx maiores , tefte 



Cardano, per qu;nque millia pafluum, 60 ferri librasexcu- 



tiunt Imo Rothomannus iiarrat , principem fuum , Vvilhcl- 



mura Laodgrauium Hafri,r,fecifle periculum in iftuhorizon- 



tali duplicis cartoa:, vt vocant; inuenitque globura vix intra 



duo horx minuta, in terrara delapfum cfle Vnoquoque vero 



rrtinutOjtria circiter millia pafluum talis tormenti globus con- 



ficit:igitur iii fexto tantum milliari Italico,ideft,poft iter duo- 



rummilliarium Bslgicorum, defecit. Quodtainen,an credere 



debeam, paululum fubdubito. Iftus enim horiz6talis,vt onines 



fatcntur , maxime omnium imbecillis eft; vti fottiflimus, ciim 



tormentum mediam eJ,eu.-itionem habct, facitque cum plano 



horizontis angulum femiredum. qaalem fitum afFabre fatis 



canis nobis rcpr.-efentat, ciiinclunibus, infidcns,priores pedes, 



quantuni potell , ftare facit;& iis,vti folet,femirei£le in terram 



defixis fuftentatarduu caput,& primacorporis longitudincm. 



l'ro quo notandum , duodec-m pleruq; ftatui tormenti clcua- 



tiones : fic vt vltima & fum.na fit, qua os tubi direfte rcfpicit 



m ccelum. Vcrum feruiunt explofioni.Scptem enim funt fpe- 



cics cxplofionis. Pr.ma eft horizonta!is:in quafcilicct tormcn- 



tumnon elcuatur,fcd iacct parallelum horizonti. Sccunda fit 



in prima eleuationc ; & ita dc.nde vfque ad fextam clcuatio- 



nero.Breu.flime exploditur globus iftu horizontali^lougiflime 



in fcvta eleuatione:adc6 vt Alex.Capobianco fextam eleuatio- 



nem ftaiuat inviribus duodecuplam ad litum horizontalem. vt 



1. p.la 10 ftadia ittu hoiizontali percrret,antequam in terram 



caJat , in fexta eleuationc ,110 conficiet, fi eodem torraento 



& pulucre vtaiis.Ludouicus tamcn Colladofcui AdrianusRo- 



manus m fua Polemica mx^.s fidic)expcrimento in falconetta 



pil^ trimn librarura a fefa^o hanc difFcrentiamconftituit. 



Nicolaus Tartalea eleuationes /ingulas in duas diflccat , & 

 vniucrfim 14 ponit. vndc duodecim..>m,qua:aliorumIcxta cft, 

 validiffimam conftituit : expertum vcro fc affirmat, pilani,qua: 

 e duodccimo eleuationis pundo , ad pcdes . 9 i cxcufla fuc- 

 rat, dcmiflo ad dccimum punftum tormcnto , 100 pcdcs lon- 

 gitudinis pcrdidiflfe. Tota ha;c ntcr iftos exploratotes diffc- 

 rentia , a magnitudine vel longitudinc tormcnti, aut qualitate 

 vcl quantitate pulueris vc^iit. Infinitis enim cxcmplis con- 

 ftare (contraquorundam,inquit,mcndacium; afl"crit Biringue- 

 cius , tormcntum brcuius codem puluere & globo onuftum, 

 pcr amplius pilam eiaculari, quani aliud longius; modo totus 

 puluis inflammetur,& vniuerfas vires coUigat in tubo. Puluis 

 autcm fit cx tnbus , halinitro , vel potius falpetra ( nam hanc 

 a halinitro vcterum diftare , probat Scaliger cxercit. 104. ) ex 

 fulphurc & carbonc. Non idcm autein fumitur pro maloribus 

 & minoribus tormcntis. Si enim fclopctum pu'uere iUo craf- 

 fiorc maciiinarum oneraueris, vix ad decem orgyasglandem 

 excutics,ait Biringuccius: fi minuto fclopctoium puluifculo 

 machinas , frangcs: immenfaetcnim flamma, momeato fere 

 temporis , ex co accenditur ; ciim vnumquodque pulueris gra- 

 num , flammam ( Snellij expcrimento ) 11 5 000 fe maiorem 

 Ipargat. Pro maioribus toimentis accipiuntuttrcspartcsha- 

 linltrl, vtdocctBiringuccius,du«partes carbonis, & vnaful- 

 phutis. Pro mcdiocribus, quinquepartes halinitri,vnafulphu- 

 rlS, vna cum Jimidia carbonis. Pro bombardis minoribus, 

 dccem partcs halinitri , vna fulphuris & vna carbonis cx vir- 

 gis nuc's aucllana:. Quidam vtceleriorempuluerem faciant, 

 & intcndant ii.1um fingula: cuique libra: fulphuris , vnciam 

 vnsm argcnti viuiadmifccnt; alij librx halinitri,quartamvn- 

 cia; partcm falis ammoniac. quidam ctiam,ex CoUadi prxce* 

 pto, puluerem in tubo, hafta transfigunt, ad accelerandam 

 inflammationcm. Porro vis pra^.ipua pulucris cft in halini- 

 tro, quod a fulphure prompte accenfum, pundo fcretcmpo- 

 ris vniacrfum dcflagrat fine vllo cincre. Cxterum Cardanus 

 pondus pulucris poftulat ponderi fphsrs excutiendx xquale: 

 Bivinguccius duas tertias partes dicit fufficcre. Et hanc pro- 

 povtioncm a fuforibus hodie feruari audio , ciim de nouitio 

 aliquo tormento expcrimentum fumunt : fi enim fphncra 30. 

 libravum fucrit,tubo 1 o libras pulueris infundunt, Adhasc,ace- 

 tum pulucri tormcntario infufum,vitesmagnasaddit&im- 

 pctum. Atquc haec eft fpecialis polemicatotmentorum,qua2 

 multum lucis accipit a meteorologia fulminis. Poteftcnim 

 inftitui elcgans comparatio inter tormenta & fulmina: quod 

 fit communis matcria, fulphurea & nitrofa, pulueri pyrio & 

 fuIminis;omnis enim fulguvitis odor fulphuris incft, fpiri- 

 tus vero nitrofus ad ccleiitatcminflammationis facit, cftque 

 principalis caufa,cur exhalatio anguftiarum impaticns tara 

 impotente inipetu effringat nubcm. Priter fimilitudinem in 

 matcria , eft alia in modo cxplofionis : quia vtraque fit per fu- 

 bitam rarefaftioncm matcr«,vnius intratormcntum, alterius 

 intra nubis cauum. Scd in hoc grandc difciiinep:qu6d flamma 

 fulminis fere fine telo , fcu lapidc fulminari fit ; flamma vcro 

 pulucrispiiam cxcutat. Dcindc fulmen in tetramvfque,ideft, 

 per 5o<^ amplius pafllis ,quibusnubcsquandoque abeft, dcii- 

 citur: fcd flararaapulucrisdenfa& confcrta, vix longius vno 

 pcde profilit cx ore mofchcti M riim fane eft , qua ratione 

 flamma coeleftis huciifque veniat. Colophonis loco ifta iuuat 

 adnotarc. . Ex puriflimi auri ramcntis paiaturpulus, quira- 

 diis maxime folaribus , aut modico igne accenfus , non fur- 

 fum, vt puluis tormentanus , fcd refta deorfum, curamaiori 

 etiam boatu , & viribus , decuplo potentioribus,tulminat ; ita- 

 que fi inmenfa acccndarur , eam peitundct. 1. Vapot leuis in 

 pila «rca larefartus , vehemcnti flatu per anguftum foramcn 

 deorfum exfpirat. ». Dum a:s Cyprium in puvumcxcoqiiitur, 

 antequam petfei-lum fit, fiinicceiis aliquid aquce, prorurapit 

 ex catino motu violentifllmo, profternitque & verbeiatquid- 

 qu d attingit. Hisadda.nus nonnulla de cumculn miUtn^ibiftj 

 ex eodemFromondo. Cuniculorum militarium inuentio tti- 

 buitur Francifco Gcorgio Senenfi, vt author eft Carianut lib. 



.fubtil. Sed Guicciardlntis iib.6. inuentionem tiibuit Petro 

 Nauarro Cantabro. Bi in^uccitn Francifcum Georgjum teper- 

 torera, fcd Nauarrura in arce Ouifumpfifle primum expcri- 

 mcntumatfirmat. Pra^^matiacfteiufraodi. Rcccptaculum pul- 

 ucris , quod in capite fcu fiuc cunicu!i cft, quatuororgyarum, 

 fiue quatuor & viginti pedum altitudinls , duodecim vcro pe- 

 dum latitudinis, flciifuadetBirin^uccius. Cuniculi vcna,(ine 

 via , qua ad pulueris cauura pctuenitui, tortuofa & ali^^uot an- 

 fratibus finuata cfl"c dcbet , nc lapidcs & cimcntum , quibus 

 obftruitur, flamma pulucribus cxcutiat; ita fe per cuniculum, 

 non pci vert ccm & molcm fupeiftantem , cxonetet. Illac 

 enimfinedub o fe ci c:t,qu.ifac'llime poteft. Itaque vi.r om- 

 nes aliar cum cura fepiendx& firmand^funt, vt pctincum- 

 bentem moiem erumpeie cogas. Funis autein igniariusful- 

 phure illitus , a loco pulueris ad orificiura cunicuU inter cx- 

 mentum dcducitui, perquem ignis fetpat vfque ad pulucrcmj 

 puluis vero fumitur tenuiflimus , vt totus fcre fimul flammam 

 rapiat.Sic enim violenticr eft,& maiorcm/lragcmdabit. Sche- 

 ma hoc efto, 



A cft 



