26 EncycIop;;edici^ Lib. XXXII. 



«cmplum , vtique is eft cligendus , qui onv.iis damni eft cx- 

 peis,qualis ell fccunHus illc.ae quo Poeta : 



Td!X,quemfrciuntalii;ntipetic!ilacautum. 

 Hic auteni difcendi modus lc£iioni hifton.iruni vnicc ac- 

 ceptuseft tcrcnaus,vt vnal: Aoczi Diodoytu Siciihii Etiamfi 

 cnim perfona: fubinde mutcntui jn lioc mundi theairo : c.idem 

 tamen femper agitur fabuta , nuncquidem comocdia aut tra- 

 eoedia, nunc .autem tragico comccdia. Ea propter in omni 

 confukationc fiatentbymema hiltoricum , quod lit normarc- 

 rumfclicitergctendarum. c. gr. Bcllaciuilia floicntillimam il- 

 lam Romanorum rcmp. euertcrunt. Ergo & hodie Romanum 

 Imperium intcftinis dillldiis confeilum corruct , nifi maturc 

 huicmaloeaturobuiam- Item : Contemptus verbi Dei pcl- . 

 fum dcdit Ecdcfias Orientis florentiaimas. Nos igiturcadem 

 inanebit pcena , fi Deum contcmncre pcrtexcrimus. Atquc 

 hsceftfcnilisiUaprudentia, quam uiueuibus adfcrt inftoru, 

 <lequaDionyfius rialicarnaflcus ait , 'i^fia a/px' (ptonfjyi-^i •^ 

 dipMs.Nam itaeftjVt Proclus ait,a'< ■mt ^'^i^iufS/Jaij cnu^t^- 

 oeis Tf XniuiiHff^ TO» i|^u;t«> oV(v , i. e. iTicmoria corum.qui an- 

 tcnosvixerunt . pcrfcikix eft animorum. Et binceft , quod 

 hiftoria vocetur m>.v^%iu». Hoccft vaticiniumhiftoricum, 

 quod ex rebus pra:teiitis nunc ^^^.'r.xas , nunc sw3<r)i/jnKtff 

 lumitur de rebus futuris incipicndis , omittendis , fundandis, 

 conferuandis , amplificandis , deftrucndis , contrahcndis , vel 

 curandis. Huius tam multiplicis vtilitatis confideratio k-cic, vt 

 la^lixs Imp. Leoni filio hilloriam commendaucrit , his ver- 

 hiS inliielloqui infcriiitiir , y.i:u xiu ■TOo«.tn«a : Pervete- 

 res hifioritts ire ne recufa.. ibi enitn reperiesfine labore, qiu alij 

 cum labore collegeriit:iitque illinchaunes^O^bonoruyoyirtHieS, 

 (^ impoboriim ■vititi-.varias humani viu mutationis, 0> re- 

 rum in ea contierfiones-.munAt huius inflabil>tatem,i^ imperio- 

 rutn fncipites caftn : o- vtvnoverbocompleiiar, malorumfa- 

 cinorum poenas , (^ bonorum pnmia : quorum illafugies, ne in 

 diuint, iufiittA wanus incidas, hic antptecieris, vtprsmiis, qu£ 

 eacemitantur,fotiaris. Huc facit \l]u.d Polybijlib.^. Quo fit vt 

 jtiihi quidem videatur ex omnibus animalibus nullum ftoli- 

 dius, aut magis expers rationis efle , quam homo , qui a plcrif- 

 que callidifllmus omnium ludicari lolct. Quot cnim caftra; 

 quot munimcnta ? quot arccs?quot & qualcs ciuitates pcrhunc 

 modum in manus hoftium deucnere ? Qus cum quotidie ac- 

 cidant , cernanturque ab omnibus , femper tamen ncfcio quo 

 modonouiac rudes in huiufmodi lebus videmur cfle. Quod 

 ideo fit, quoniam ca , qux fuperioribus feculis acclderunt ma- 

 ioribus noftris, non confideramus : fcd ad apparatum frumen- 

 ti, & pecuniaium, & murorum , & fagittarum intenti. cumla- 

 bore& fumptu hic duntaxatconquirimus. Quod vero facilli- 

 mum eft , maximofque in periculofifllmis temporibus vfus 

 adfertjid omnes contcmnimus, &pronihilo ducimus : cum 

 nobis alioqrri liceat cumquiete& tranquiUitatein hiftoriJ8& 

 commentarijs rcrum geftarum ea difcere, & quafi experiri. 

 Memorabilis etiam eft fententia Diodori Stculi inprocemio Bi- 

 iliothecs, : MagnaB , inquit , merito gratias rerum fcriptonbus 

 homines dcbent, qui fuo laborc plurimum vit.t mortaliuin 

 profuere. Oftendunt enim legentibus , praeteritorum exem- 

 plis, quidnobis fit appetcndum, quidve fugicndum, Nam qui 

 multa experimenta rerum varijs cum laboribus periculifque, 

 ipfi procul ab omni difcrimine pofiti gefta legimus , nos ad- 

 monent maxime quidconferat addegcndam vitam. Cogni- 

 tio igitur ex aliorum tum lccundis , tum aducrfis rebus per- 

 cepta dodlrinam habet ad omnia valde neceflariam. Pul- 

 chrum enim elt ex aliorum erratisininelius inftituerevitam 

 noftram : & non tam quid alij cgerinc , qua-rere : quam quid 

 optime ab ijs adii fit, nobis proponere ad imitandum. Senio- 

 rum confilia , quos longa aetas prudentiores efFecit , laudan- 

 tur. At hos tanto anteccUit hiftoria,quanto plura rerum exem- 

 pla compleiflitur diuturnitas temporis , quam hominis a:tas. 

 Itaque ad vit.i; inftitutionem , refquc prxclare gerendas vtilif- 

 fima cenfenda eft hiftoria. Sic Diodorpu. Breuiflunc omnium 

 §>uiatiliantts lib.-iz.infi.c..\.ait : Hiftori.x funt iudicata & teiti- 

 monia Slrabo ait.hiftoriani eire ^iQuav «f tIw iif.K!vJ i^ m- 

 iuux.U, crz(plM:c^u\a , vt ait Lucianus , docetAtyii it t« «^r», 



«^ ■irfotTici» TO Oiu>:t% ^4>.at tJ» «gytia» , i^ ^vyri TjSt y^nfotat, 



hoceft, diccre optima & facere poifibilia , smulationc opti- 

 morum , & fuga detctiorum. Et hinc a. Nazianzeno hiftoria 

 appcllatur TO|4(pt57^ nfiix, i^ Tratmt yo'©-. 



Hiftotlse ^ ^- Hifloria qui>iqttc adfert vtilitates iri ecclefia. 



ecclefiV" • ^'"^.°'^^ '^'^'^"'uroprouidentii Dei clarifllmum : quia rc- 

 qusj ""' ™iroscuentus, qifi Dcumcfle , & efle vututis remuncra- 



torem vitijque oforcm & vltorem teftantur. Hinc hiftoria 

 '■'^ J'°'-^'"^ phromifterlum fapientiae , potentia: , bonitatis 

 & lultitii Dei : item fchola copnitionis Dci : iremque circulus 

 bcneficiorum & iudiciorum Dei. Deinde hiftoria eft fchola 

 cultus Dci :quia dum nobis exhibct tabulas & monumenta 

 .fapientiae , potcnti.T, clcmcntia: & iuftitix Dei , fimul nos im- 

 pellit ad colcndam fublimem illam maicftatem. Terti6 hi- 

 itona cll fpcculum Ecdcfia:, inquo vidcmus, vbi & qualis 



fcmper fucrit Ecclefi.i , quomodo collecla , dcfcuLi , & iiircr 

 horribilcs impcriorum ruinas fcmper confcruata fit, quos do- 

 ftores& tcftes veritatis, qu.as dcliberationcshabuerit Q^i^ar- 

 to hiftoria cft fons variaru.na confolationum. Leu.it enim do- - 

 lorem communis quafi legis & huniana: conditioms rccor^i 

 datio. Quando itaque lcgiraus aliorum mifcrias , cogitare dc- 'jjt 

 bemus,,nonrecnfaniani"cfl"ccommunem fortsm ,cum inea-,.'v 

 dcm omncs vcrfemur naui. Si iccm aliorum calamitate.sin--'' 

 tueamur, &cum noftrisin bilance ponamus, videbimusfxpe 

 alienas noftris pra-pondcrare , & hac rntione dolorem lenie- 

 mus. Si varietate leiftatum in rcligionis negotio ofFcndamur, 

 hiftori.! diccnt , iam olim tcmpore apoftolorum Diabolum 

 huiufmodipottentofos fostus cdidiflc. Sidiftraftiones oriho- 

 doxorum theologorum nos ofFendant , conlblabitur nos ex 

 hiftoiia recordat^io diilidiorum inccr Petrum & Paulum, 

 Gal. 2 Auguftinum & Hicronyraum. Si dolemusinnumera, 

 & ea quidcm exquifita piorum luppHcia , hiftorix dicent , cru- 

 ccm clfe vexillum Chrifti & auream piorura catenam , in qua 

 calamitas calamitatcm cxcipit.non alitcr atqueannuUis an- 

 nulum capit. Quinto hiftoria in grauilfimarum controuer- 

 fiarum thcologicarum diiudicationeprudcntiam concihat , (3.- 

 pientiam alit, iudicium formaL Docet enim , Diabolum, vete- 

 ratorem illum antiquum , co efle ingenio , vt h.Tteles interpo- 

 latas & incrultatas ab Orco folcat reuocare. Hiftoria igitur 

 docet feniina iftarum antiquarum controuerfiarum cogno- 

 fcere:cum quibus li quis recentiore.s contulerit , eodem labo- 

 rercfutauerit.e. g fiquis Pharifaifmi & Luthcranifmi colla- 

 tioncm dextre inftituat, efi^icaciilimo argumento vtctur contra 

 Babylonicx merctricis fucata fophifinata. Qu« cum ita finc, ' 

 theologus fibi commendatam habebit hiftoriam , pccpetuum 

 illum cxcmplorum thcfaurum , feu peipetuam poircffioacm, 

 vt Thucydides appellat. 



1 1 1. Hifloriii vtilitas inpoliticis efl tempore pacts & ' 



be/li multimodA. f 



c 



Nam fuppeditat exempla bonorum & falutarium confi-- 

 lioium in gubernationc rcipubl.quatenus docet comparatio- 

 nem noftr.r reipubl. inftuuere cum alijs , & ex fimilitiidi. 

 ne vcl diflimilitudine ftatus pra:tcriti & pr:E(entis confiliuin 

 promptum &acutum pcterc. Qua de re Liuius ita pronun-» 

 tiat : /» hiftoria illud prs.cifue falubre eft ac frugiferum:omnit 

 te exempli documenta in illtiftripoflta monumento intuer!:inde 

 tibi tuiq; reip qiiod imitere,capias:indefoedum inceptu,fcediim 

 exitu qued vites. Terapoic bcUi prodeft qiioque hiftoria, qua- 

 tenusnon foiumhcroicaingenia incendit propofitis exempliy 

 przdariflimorum ducum , fed etiam belligerandi modum 

 prxfirribit, ftrategemata monftrat , & confilia bcllica fuppe- 

 ditat. Sic Alexander Magnus, lcgendo Horacrum, & Acliil- 

 lem libi tanquam exemplar virtutis militaris proponendo, 

 maximus dux euafit. Crlarem impulit imitatio Alcxandri 

 Magni. Scipio Africanus cx Cyripidia Xenophontis tantus 

 euafit bellator. Solimannnus Turcarum Imp. gcfta Csfcris 

 in Imguam vernaculam transferri curauit, & eius imitationc 

 magnam Afi.r minotis & Africs partem cum impcrio majo- 

 rum coniunxit. Pra;terea fi philofophiam vniuerlam confi- 

 deies, hiftoria , hiftoria,iuquam, eft theatrum vniucrfitatis 

 rerum, (peculum tcmporis , thcfiiurus demonftrationis ,ocu- 

 lus lapientis, fpcculum vanitatis , irabccillitatis & ftultitii, 

 principium prudentii , cuftos & prico virtutum , teftis mali- 

 tia: ac improbicatis , vates veritatis , fapientioe metropolis , & 

 theiaurus ad omnem pol^eritatem , (eu «J^^s t; «« nyKti- 

 t^ot, vtait Thuccidides lib.i. Denique methodus Theologia: 

 efthiftorica : lus ciuile maxima fui partecx hifloria veterum 

 reip. Romana: legum conftat : & ars medica ex hiftoria & me- 

 moria expcrimentorum colleda eft , vt Plinius (cribit. Sed 

 concludamushoc caput infigni Ciccronis (ententia 1. de orat. 

 Hiftoria eft tesiis temporum ,nuntia, vetitflatis,lHxveritat;s,vi' 

 ta memorin ,magiftra vitiL. Cuius didi e.xplicationem vidc/a 

 mellificio hiftorico Pel^li). . 1 



C A P V T II. 



De SubieBo hiflorU. 



P R.^CEPTA. 



SVbieftiim hiftorix eft cripiex , infontiationfs, tra- 

 lilationis, & opcrationis. 



Subiedum informationis ada:quatum & dire(Suni 

 eft voluntas hominis, quatenus ppr hiHoriam a vitiis 

 ad vircutem traduci dcber. 



Subiedtuip tradationis feu dodlrinas eft vniucrfa 

 philofophia, theologia, iurifprudentia , & medicina» 



quacenus iniis occurrunt res gefts. 



Subiciflmii 



