Hiftorics Cap. III. 



i7 



f 



Subictnium operationis fcii vfus eft vita homirvis 

 in ftatu oeconomico , fcholaftico, ecclefiaftico, & po- 

 htico. 



R E G V L jt. 



(jijn. I. HiftoriainformatroTioymov ,^uiM«.0¥ t(gj^'Qth(Ji^- 

 ■«(ia} "K^i', id ej} ,pote>7tiam rationalcm , irafci- 



bilem & coftciipijcibilem^ 



Proponit enim exempla viitucumad imitandnm, & vitio- 

 rum iniagincs ad detencudum a fla^icijs: rerumque liuma- 

 iiaium inconftaiuiam ponic ance oculos, vc in aducrfis difca- 

 tnus patieutes elle ac firmi, iuprofpcris lenes, in opulentia 

 libcralcs , iu iuopia contcnti noftri fortc : vt denique uihil 

 quod accidithomini , nouum cxiftimcmus , nihil rcpcnciuum 

 mircmur , nihil non ahquando puccmus auc polle accidere, 

 aucnon quandoque accidilfc. Q]us omnia ita funt compa- 

 rata , vc nou folilm § x»}<nat fcu yi-^^nnsi , (ed eciam inferio- 

 res &famulantesfacuitates, '§ Js^w/e,- i^ (7n«v/xn2<i(S', diri- 

 gantad felicicaccm pradicam. Quando autem iiominamus 

 n ^ojYicji' , primatio intclh^imu? voluntatcm : quia hifboria 

 dingitur principaHter ad perfciftioucm bcaticudinis ptadicae, 

 &nonnifi indirede ad perfcdlioncra incclkclus. 



11. In fubie^lo traElationis,quod hifioria efipropofl- 

 tum, materiale aformali diligenter efl difccrnendum. 



Omnes difciphn* & facultaccs habencfuas hiftorias. Sub- 

 ieftum icaque fiuc materia hilferia; circa quam , vc vocanc, 

 eft vniuerfa philofophiacum rchquis tribus. fuperioribus fa- 

 cuhatibus:feu, quod idem cft, Ecclcfia, Pohtia, & Natura. Vn- 

 ' dc hiftoria vfitace diuidi folct in diuinam (eu ecdcfiafticam 

 ('quanquam ecclcfiaftrca interdum diftinguitura diuinaj ci- 

 uilem , & naturalem : fub quibus membris coutincntur hifto- 

 ris iuridicx, mcdicae , mathcmaticx, & fimiles. Acque hoc eft 

 materialc, (eu rcs confidcrata in hoc fubictlo. Formale.fcu 

 modus confiderandi eft iiarratio rerum philofophicarum, 

 thcojogicarum , iuridicarum, & medicarum , quatcnus fingu- 

 laresfunt, fiuevefticx fingularibus circumftancijs. Eft auccm 

 ifta narracio criplex. Primo diexodica , id cft plcna & copiofa: 

 deiude chronologica, in modum annaUum : tcrtio paradigma- 

 tica , cilm flores cxcmplorum cx hiftotijs colliguntur. Rur- 

 fus narracio ifta rcfpicit vei totius feculi dccurfum , vel ali- 

 quamipfiuspartem : vndehiftoria diuiditurin vniuerfalem& 

 particularem. Cxterura Bodinut in methedo hifiorii, de tripli- 

 ci'hiftorix gcnere hunc fere in modum philofophacur. Tria 

 iftahiftoriarum genera , humanum fcu ciuile , nacurale, & di- 

 uinum efficiunt quandam quafifcalam cognitionisDei, no- 

 ftri, & totius vniuerfitatis. Nam hocmodoa coguitionc no- 

 ftri per naturx infpedionem ad immortalis Dei veram hi- 

 ftoriam feu contempiationem prouchimur. Primum enim 

 tiftori^ genus ad hominem pertinet , alterum ad naturam, 

 tcrtium ad naturx parentem. Ptimum adiones hominis, qua- 

 tenuseftanimal politicum ,explicat.-alterumcaufas in natura 

 pofitasoftendit :poftremum Dei poteftatem & benigiiitatcm 

 intuctur. Ex quibus alTenfio triplcx, probabilis, necelTaria, re. 

 ligiofa ; totidemquc virtutes, fcilicet , prudencia , fcicntia> reli- 

 ^io feu fides : quarum prima turpe ab honefto , altera vcrum 

 a falfo , tertia pietatem ab impietate diuidit. Prima ex impe- 

 rio rationis & vfu rerum agendarum , cft vicx modcracrix: 

 altcraex abditarum caularum inquifitione, eftrcrum occul- 

 tarum inuentrix : poftrcma cx vnius Dei erga nos amorc , vi- 

 tiorumeftexpultrix. Ex his tiibus virtutibus ita inter fe iuu- 

 dlis , conflatur vera fapicntia, fum.miimque hominis bonum, 

 ^uoftcftfcaIxiIIius,quamtribus gradibus couftaredixiraus, 

 fummus apcx, extrcmumquefaftigium. 



III. SubieElitm operatienis, cui applicari debet hifio- 



ria, efi qumis confultatio oeconomica,fcho- 



lafiica, theelogica, politica. 



$i enim incidat dubium aliquod in hoc vel illo vitx hu- 

 manx ftatu , oportet recurrerc ad hiftoriam fimilem vci difli- 

 milem : quia de fimilibus fimile , dc diHlmilibus dilfimile 

 eftiudicium. 



C A P V T III. 



De Proprietatibus hifiorix. 

 Pr^ce pta. 



Edia 3 per qua: finis hiftoris obtinctur , fiint 

 cumero quatuor : Cognitio proprictatuin hi- 

 Tom. IV. 



ftorix, ilhiifquc Scr!ptio,LcAio& Obferuatio. 



Proprietate», (cti quahtates hiftoriicrerpiciunt res, 

 verba, & modum. 



Ratione rerum eft varictaSj& vcritas. 



Ratione vcrborum fitie ftyh eft fiiTiph'citas. 



Ratione modi cft candor. 



Re 



G V L j€. 



M 



I. Varietoi hiltorid: efi afiriEta, mn infinita. 



Varietas cft^infinita , vel aftri^^ta. Illa eft vaga , nec vlii» 

 aftnngi potcft preccpci'; vel commcncarijs : hxc fcciis fe ha- 

 bec. Tamctfi cnim res finguiares func infinicx : illx tamcrt 

 omnes non vcniunt iu conrKlerationcm , led tantum nobilio- 

 res & cxcmplarcs , hoc eft ift.c , qn.c ica func comparatx , vt 

 ali)s pofluit elfe in cxcmpkim. Et idco delcftus rcrum haben- 

 dus eft ia hiftorijs , nc calonum & lixaium dida & fada lite- 

 ris confignemus. 



1 1. :Quat}{or fmJt gradus certitudinis hiltorice. 



Veritas reifte dicitur cor, anima , & fol hiftori*. Illa autem 

 jcftimatur ab hiftoncis , fiue authoribus , iuxta fententiam 

 Adriani Imperatoris , qui dicerc folcbat , Non teflimoniit , fed 

 teflibM fe creditunun. Hiftorici ergo quales fuerint,etiam at- 

 queenam videndum fuerit. Suntauccm vel Dci amanuenfes, 

 vtprophct.T: & apoftoli : vel bomines communi hominum lc- 

 gi fubiefli , iique rurlus viri boni vel mali : & vtrique vcl au- 

 toptx.fcu oculati, vcl aurici. Vndcquatuor emeiguntgradus 

 certitudinis , iuxta hasrcgulas. i. Hi:hria diuina feu, Canoni- 

 ca,, efi diuins., id e{l indubitati ,fidci. Cum cniiTi a Dco fit pro- 

 fcfta, & pcr iplius aduarios & notaiios confignata , nemo 

 debet ipfi fidem derogarc. Vndc vero cognofcitur diuinitas 

 huius hiftorix f Partim cx Spiritus fanfti 'in corde loquentis 

 teftimonio , partim ex diuino ch iradlerc , qui cernitur in prx- 

 ceptorum fanctitate , promiflionumque amplirudine , partim 

 exdiuinis effeftis &aQiunfi:is, dcquibus theologi. Hic qux- 

 ritur , Qua fide credamus libros lacros efle a Deo diiftatos? 

 Rcfpond. Hypocritx hoc crcdunt fide hiftorica , elcdi faluifi- 

 ca. 1. Hifioria humana, qux fcripta efi a viro probo ^ integro, 

 meretur fidem,fed humanam : id eft talem, qux horaini credit, 

 nonvt Deo,auc angelo fuudenti oracula , fcd vt horaini:non 

 qu6dilledixerit,fedqu6d vcrumdixiire pr.icfumatur. Ecfi vero 

 in ethnicis hiftoricis pietas illa vera abfolutaque vircutis officia 

 non (pedantur:Iicec camen jn ijs cernere probitaccm quau- 

 dam , bonitatcmque natur.i; in plerifquerebus ,quas refcrunc 

 C.xtetum probitas & incegtitas hiltovici elucet , vel excoii- 

 uerfationc, vei ex fama grauiquc ac frequoncc bonorum viro- 

 rum ceftimonio, vel deiiique ex ipfifmet fcrincis : vbi ohara- 

 der hiftorji ab hominibus fciipc.c pcrpendcndus. Ille auceio 

 cognofcitur ex re feu matcria, quam liiftoricusdefcribit, qux 

 eft cripIex:videl.religio, natura , & politia. In hiftoria religiosa 

 difpiciendum , nuin quid contra principia rcIis;ionis ( qux 

 Scaligero dicuntur cardines rcligionis ) quoriim fumma eft 

 innaruis Bibhis,fcu capitibus Catccheticis , fitcxaiacum. In 

 hiltoria naturali videndum , num aliquid pugnans cum prin- 

 cipijs phyficis apud omnes conceffis ac confcflis fit politum. 

 In hiftoria denique politica fcu ciuili duo illi hiftorix oculi, 

 gcographia & chronologia , tunt adhibcndi , & vidcndum, 

 num omnia cum iftarum facultacum principijs conuenianc. 

 Adhxc plures hiftorici funt intcr le confercndi. ^.Hiftorici, 

 qui ea qui narrant ,vel iffividerunt,vet habenr abai.n.qui vi- 

 deriit ,merentur fidem ,fi frobi Jint :fin improbi ,magno cum iuii- 

 eio legendi : ne fcil. admictancur illa, qux pugnanc cum princi- 

 pijs fidei vel rcdlx racionis , aut cum circumftantijsreigcftx. 

 Ecquidem hic faciendumcum Ecclcfia , qux hanc culit le- 

 gem:?/ cui hifiorico authoritarS tcclcfia tribuit, hic dubio pro- 

 cul dignuse(l,cui nos eam aiithoritarem atlitingamus. Contr^ 

 vero cui Ecclefia derogauitfidem, ei qitoq;nosfidem iure acme. 

 rito derogabimus, Qjram rcgulam ponit Jntonius Vojfeninus 

 lefuitalib.ii.bibliothecic j.Sanc non debemus temercreijcere 

 hiftoricum publica authoritate leceptuin. Scd tamen potior ha- 

 benda eft ratio veritatis , quam authoritatis:acproindefi hi- 

 ftoricuspublica authoritatc feceptus mentiatur , minime ipfi 

 habenda eft fides a.Bos hi^loricos ateris anteferamtu, qui inge- 

 nij faauitati quandam feueritatem , ^ feueritati quamdam 

 iunxere prudentiam,^ ad eligendum,^ ad iudirandum.Qux 

 lex ini)S tcbus locum habct ,quas hilloriographi nequc lunc 

 intuici.ncqueaviris fidcdignis, qiii viderinc, audierunc. Homi- 

 nes enim graues & fcueri non Iblcntinanem vulgifermonem 

 aucup.iri, j.Tefiimonium hifiorici pro parte aduerfariafi abfq\ 

 ironiafit prolatum tpermagni efi roi/oris. Qjja de relegeLogi- 

 c^s. 



C i in. Stylu^ 



VatietM 

 hiliocix 

 qualit? 



Vetitl» 



hiftoric 



quomoda 



zftiman- 



da» 



