268 Encyclopedi^ Lib. XXXV. 



J .. ^ _ ■ _— :.,,»rim;c ratK.vpiitatis.bonitatis.caufe.effedi/u 



Coinptn- 

 dium 10- 

 tius aii'5- 



TotJ"Lul- 

 lij ats eft 

 cydogno- 

 tnonica' 



Modiit 

 applica- 

 tionis. 



j j-i„mii<! orecari? w. Omni tempore , mprimis 

 ^eat uT:'vell^^reced,mus, m perKuHsverfamur . velcx 



PT";L'S"ecSm=,, In templo.fub dio.in conclaui.&c. 



'■ Quoldo ell precandum = l^ Ardenter & tndefinenrer 



Cu,S°o eit prccand,nn;i^ Cum al.is chr,ft,an,s, qu, func 



. IV. ■ noftri vcl coile<'.r,vel conciues.&c. 



'"^^^^!^o..S, -ciuia tanta eft hu.us attis foecun 



dita V in vno exemplo non facile fu inuenu. finem d vt 



tZ^ man,felh,m euadat hxc tegulafit ^nconfpedu^S, Mc- 



, dum fit de aUqua re , alphabetum fit ante oculos , Sc »Mo 



fumantuv termini omnes vel ahquot : fimphces vel^coniuna,^. 



Ita fi fctmo fit de inaemo . ex pnma fecuiida , tert,a & quarta 



columnafumantuttermini,ft,Deus,a,igeliis,bon,tas,magn,tu- 



do &c. & d.catur , a Deo effe vartetaccm & bomtatem ,ngen,i: 

 fanaos antrelos fouere bonum ingen,um , malos angelos ,nl,- 

 diari inf en^Jis : bonum ingenium elle temperatum : hero,ca in- 

 ecniaciferaia &c. Dcinde ,n,fceantut termm, & quidcm ,ta. vt 

 3uo,tres quatuor, qmnque, fex, feptem oftovel nouem co,i- 

 iuncrantur : vnde oriuntur infinica: combniacones. Nam vna 

 litcr^^a h .bct quatuor lignificata pro numero columnarum.Qua 

 re fi dicas BB oportet y: fign^ficatrones iftas pcrcutras : fimihter 

 lidicas BBC, vel BCB, vei BCD , vcl BCDE , vel BCDEF, &c. 

 Verumenim vcri nuHa eft difficultas , fi memor,a teneas al- 

 phabctum & abacos , & fis vtcunquc verfatus in copia verbo- 

 rum, Neque eniin hic ais docet elegantiam & cop,am verbo- 

 rum,ftdoftenditcop,a,nrerum,atcributorum,axiomatuin,qua:- 

 ftionum, argu,nencationum. 



XVII. ymHerpt ars LuUlana fex circuUs inclu- 

 di potefi. 



Hoc artificiu,n primus , quod fciam , tradidit Hieronymus 

 Sanche^lpag ^49- his prope verbis. Vt generalem dediiaio- 

 ncm prmcipiorum & fubieftorum poffis aduertere , fecu,i- 

 du,n normam a fapieijtiffimo authore noftio tradita,n , deli- 

 neafi^uram fcx circulis confta,item. Circulus rainimus con- 

 tineat^quxftiones, & modos quxrend, : fecundus, nouem prin- 

 cipia abroIuta:te,tius,nouem refpeaiua: quartus, noue,n fub- 

 ieflanaturalia : quintus.nouem virtutes ; fextusnouem vitia. 

 Hancfiguram tibi poiic ob oculos , &peream qiiodlibet fub- 

 icftum, tam pofitum in arce.quamcxciaartemalTumptumde- 

 ducito. e. gr. tcclefiamscuius bonitas.magnitudo, dutatio, &c. 

 difFerentia , & concordantia , &c. adferantur. Tum fubieaa 

 naturalia & moraha acco,nmodencur. Denique quaeftiones 

 multiplicentur. Ha;c autem omiiia apte conneiaautur , vt con- 

 tinua fit oratio. 



XVIII. Modia appUcandi hanc artem eft varttu: 

 pnta generaliSifpeciaUs, & fpeciaUjfimHS. 



Jpflicatio generalis fit per abftradum & concretum , expli- 

 citum & impl,citu,n , fimplex & compofitum , primariu,n & 

 fccund.irium, neceflarium & contingens, per fe & per accidens, 

 &fimiles entis dlfferentias in metaphyficis. Sic enim verbi 

 gratia bonitas praidicatur de Deo in abftrado , explicite , pri 

 mario.necefrario &c. dc homine,inconcreto,explicitt%fecunda- 

 li6,contingenter,&c. Jpplicatiojpecialii^t quanrum ad termi- 

 l,ationes.& ipfos tcrminosartis. Terminationes artti applican- 

 luromnibusrebus, & lucem accipiunt ex collationeGra,nffla- 

 tices atque Logices : vt definentia in inus notant potentiam 

 aftiuam ; i» iUn, potentiampaffiuam ; in m, motuina(fliuu,ii; 

 in tm, motum paffiuum ; m io aftionem & paffioncn, &c. Ita- 

 que dcficatiuus eft, qui nos reddit Deo fimiles,vc charitas : dei- 

 ficabihs.qui Deo potcft ficri fi,nil,s: deificatio,eft adlio Spiritus 

 fandi nos regenerantrs & diuins natura: participesfacientis, 

 itemquc p.iffio hominis regenerati. Eft aute,n opetapretium 

 inconfpeauhaberctcriniiiationesvariarum linguarum , & diC- 

 ciphnarum. Termini arlu funt fubieda , ptxdicata , vel qua:- 

 ftiones. Suiieclum auc eft fubieiSum per excellentia,n fic di- 

 <3;um,aut vivtus,aut vitium. Hxc (ubiciSa mechodicc funcco- 

 gnofcendaex aliquo authore:vt dodrina de Deo ex fyntagma- 

 te Polani, dodlrina de angelo ex AngcIographiaCafmanni. do- 

 ftrina de calo ex Phyfica & Vranometria , &c Itaenim fiet, vt 

 prxdicata & qu.xftroncs abfque vllo I.ibore poffimus applicare 

 rubicdlis. Vbi memineris, Inftrumentatiuamfub fe compledi 

 roucn pridica,ncnta accidcntis. Prxdicata applicantur vel 

 fubicflis , vel fibi,nu,ccm. Sic bonitas applicata fubicdis eft 

 diuina,angelica,hu,nana,&c. feu increata vel creata:eadem ap- 

 plicata pridicatis ablblutis, cft magna vel parua, mon-icncanea 

 vel diuturna , &c. eadcm applicata prxdicatis refpcftiuis cft 

 finccra vel non , pcrmanens vcl non , vera vel apparens , maior 

 vci miuor , catcns piincpio vcl habens principium, &c. Rurtus 

 pra-drcata apphcantur tcnninis mctaphvficis , logicis , phyfi- 

 cs , &c. qua: m,xt,o eft varla & valida.' Atque ha;c apphcatio 

 etiamlocumhabet,n fubic>a,s. Nimirum Deus,angcIus,difFe- 

 iencia,concordant!a, & fimihaapplicantur lcbus ratione enti- 



tatis,veritatis,bonitatis,caufk,efFedi,fubiecli,&c. v. g. res diffe- 

 runt a fc inuicem caula . efFeilo , (ubictto . adiuniito , gciiere, 

 fpccie . &c. SUi£jiiones applicantur fccundum illos modos, 

 quos fub fe conciiicnc : itcmque iuxta locos iuuentionis. c. gr. 

 Vtrum quaeric , an res (,t,an habeat caulam , au fit caufa vel ef- 

 fedum , &c. S)«/<j!applicacur rationedefinitionis perfeiftx vcl 

 imperfccfx , &c. Jpplu^tto JpecialiJJima fic ad dilputationes, ' 

 conciones.orationes, con(ultat,ones,& fiin,lesa£lus IndiJJnc 

 ' tationibm loca iltainuentionis gcneralis & fpegalis , acaulia, 

 abelFe6Fo,ab vt,li,ab honefto, ab idea, a praxi Ecclefi.i;, a fty- 

 locurix.&c.funt con(crendacum (ubiedrs&pridicatis. Dein- 

 de,fe,nperid eftallerendum, quodeft magis mtelligibile, reco- 

 lib,le,& vohbilc.Tertio in argumentis inucnicndis,concatenan- 

 dis & loluendts oblcruetur tegula : Vna liteta alteiam iuuat. In 

 orationittts :ff concionibiM vanetas fubicdorum oftendic ditFc- 

 rentiam charadFcris : prxdicata luppedicant copia,n argumento- 

 ruin e.xplicantiu,n, probant,um,& ampuficantium : qua:ft,ones 

 eubernant dilpofitionem. In conjnltaiionibus oportet inprimis 

 relpicerepra:dicata refpeiliua. 



X I X. Cyclognomonica rnixta eft interna,vel externa. Cydo' 



" gnom( 



Cyclognomonica interna c^ , (\\ix mifcetterminos eiufdcni '^"i"' 

 clalhs : qualiseft mixtio prxdicatorum abfolutorum interfefe, 

 locorum inuentionis inter (elc , tcrminorum inetaphyficorum 

 intet fe,& tcrminorumcuiulqueartis interfe Cyctognomonic* 

 externa. eft , qux inifcetterminos diuerfarum clafiium :i]ualis 

 cft mixtio pra;dicarotum ablblutorum cum rcfpcdiuis,Log,cis. 

 Metaphyficis,fingularumdi(ciplinarum,&c Atquehxc vtraquc 

 inixtio vtrainque facicpaginam in Cyclognomonicis. 



rj^ rJS JY' {^< ST< frSSY^ W s^ n^ n^ ?Y? m W 

 S E C T I O XVIII. 



In (jjuA delineatttr 

 Ars COYIJE V E R B O R V M. 



PRiECEPTA. 



AR s copix verbotum tradit praecepta de voca- 

 bulisceleriter & copiose inueniendis. 

 Eftquegeneralis, veUpecialis : &: vtraque fimplex: 

 vcl mixta. 



Gencralis ars copiac verborum eft Lexica , Gram- 

 matica, Rhetorica , Poctica , Logica , vel Cyclogno- 

 monica. 



. Specialis eft varia ration.e difciplinarum. Eftenim 

 copia vcrboruni theologicorum , iuridicorum, medi- 

 corum , philofophicorum, mechanicorum. 



R E G V L it. 



I. Copia verhorum fromouet flnmen elvquentis , & 

 promptttudtnem reminifcentu. 



Ratio prioriseft;quiaeIoquentiaeft copiose loquehs (apieii- 

 tia Itaqueadh,bctcop,amvcrborum & rcrura ; e quibusillaeft 

 prior , hac potior : vt ait rnagnus ille Era(mus Rocerodamus. 

 Ratiopoftcrioris eft ; quiafi quis inftruftus lit i copia vcrbo- 

 rum , nicmoria fimphc, & vn,co labore defungitur in co,nplc- 

 (aendis rcbus. Ahasoperofior cft exercitaiio, fimcnioiiaveibo- 

 rum & tetum fiinul fit excolcnda. 



I I. Copia verhorum generalis mhtl eft aUud , quam 



vanatio vocis aut fementi^ per ter- 



rninos generaUs, 



Itaque ha:c talis copia primo eft lexica : vbi percurrimus Lc- 

 xicon Hcbraicum Gracum, Latinum, vernaculum, &c. & ob- 

 feruajnus fynonyma epitheta,antithcta, & fimilia. Quid .' Pof- 

 fumuscx toto alphabeto fehgercquadam vocabula, qua: vi- 

 debuntur aliquo modo fauerc noftro propofito ; qua de re vi- 

 dc (cq, (eft Deinde cft variatio Grammatica : cuius artificium 

 fuptain Grammaricis tradidinius, Suminaeft, vc oblawm len- 

 tentiam varicmus dcducendo per cafus, gradus ,nu,ncros, mo- 

 doE, tempora , regulas fyntadicas. Tertii eft variacio Rhetori- 

 ca : cuius aitificium etiam (uo loco expofuimus Summa huc 

 ledit , vtoblatain fententiam deducamus pet lumina tiopo- 

 tum & figurarum , eaque vel fingula , vel mixta Uiter fefe.vbi 



figuix 



Copja 

 vciboru 

 quamv 

 l.sJ 



Copia 



verborui 



genecali 



