4oi Encyclop^di^ Lib. XXXV. 



forma atque wrmlni conft.tmi eiant. 9.Xf CT xtjla. ; qas 

 «iuoapudGrxcos&Lacinosnon parum difcnmm.s obtmcnt. 

 fiquidem xirtos hi vocant porticus teaas , vbi aihlets per 

 livemem & -tftate, tcmpore i luaatiombus alieno , eicerce- 

 bantur ■ xifta autem fubdiales ambulationes , vbi hyeme , tcm- 

 pellate 'lcni , e porticu prodeuntcs & aeftate feie icmper cxer- 

 cebanrur ac ambulabant : atque has ,z^J),«f.tS«4 a Gixcis 

 liominatas fcribit Vitruuius i qujc duplices crant , alia: nudx, 

 ^ljj, phtanis aliifve arboribus confitx , adprxftandam amce- 

 n]tatem,atqueiilisqusafolcoffcndebantur. vmbram. lo-Bal- 

 neum:q^x pars ob delicias atque fanitatem omniummaxi- 

 nieaftimabatur, cunftifqucaliis maiorerat& pulchrior. Lo- 

 ca balncura vniucrfum conftituentia , a Ciccronc balnearia. 

 vocata, pluraerant: viddicet AiTfa» feuiauatio fiigida , fiigi- 

 darium.tepidatium, fudatiocalida, &lauatiocalida:quae vc- 

 i6 balncis mferuiebant, fucrunt hypocauftum .aquanam, & 

 vafarium. 



Quatuoi 



Ipecies 

 gymnafti' 



r , non 



Gymni- 

 Aica me- 

 dicac]uam 

 late pa- 

 te»t. 



V L Gymnaftic^fnmma genera:,mimero quatuo 

 tam modo, quamfine diftmgmtntur. 



Ratio prioriscft; quiafere conueniunt in iis partibus , quas 

 in prxceptis propofuimus . & infra expofuimus : puta faltatio- 

 ne,Iufu pilx, curfu,&fimilibus. qua obferuatio oppido eft ne- 

 ceflaria. Quod aurem paulo antc im pr.vceptis h,ec cxercitatio- 

 num genera fubiecimus gymnafticx medicx , hsc eft caufa; 

 quod ifta fpecics fit excellcntidlma.Notum vero eft ex Logicis, 

 (peciem principem effc menfuram reliquarum. Ratio pofte- 

 rioris eft; qmiigymnitjltcareligiofa id curat, vt homines con- 

 tineat inreueientia nummis & niagifttatus : gymnafticame- 

 diea , quae & fimplcx & lcgitima , id folum cnrat , vt liomines 

 excrcitationum moderatarum opc , & fanitatem acquirant, 

 tueanrurve , & bonum habitum adipifcantur : gymnaflia bel- 

 lici, feu militarisjvnum ftudiumcrat, homincs , pueros, arque 

 ctiam apud nonnuUos , mulieres , carundem excrcirationum 

 adiumento ita difponete, atque aptare,vt & in bello fcfc forti- 

 ter oercre,& hoftes propulfare,& patnas tueri, & omnem dcni- 

 quemilitarem peiitiam tencre valerent. quamuis enim & ha;c 

 quoque, ficut & fuperior , bonum corporis habicum pararct, 

 acfanitatcm tuererur ,quia tamen proprius illiusfinis crat ho- 

 mines bellis gcrcndis idoncos atquc fortcs cfficcre , proptcrca 

 eandera non efte fatis aperte conftat- quod ipfum etiara de 

 gymnaftica rcligiofa & athletica velim accipi. Athletica enim 

 ab Hercule primitus inuenta , primo fuit ars illuftris & admi- 

 latione digna Sed quia longotemporisinteriiallo, atque prauis 

 hominum moribus valde corrupta & adulterata fuit . vcrius 

 iBeiy7t;tnW , quam Tfj/»»,- nomen ei conuenirc dixir Galcnus, 

 eamque appellauit gymna[iicam vitiofam : fiquidcm illius 

 exercitatores , dum Ipe pra;mii & vidlorii , corpori incraftan- 

 do.roborique comparando nimium incumbebant , mcntem 

 ctiam cradam , fensufque omnes hcbetcs, torpidos , ac fcgncs 

 reddebant. 



VII. Gymruiftica medica,feu 7nedicina gymnaflica, 



prmcipaliter verfatitr circa fanitatis con- 



fermtionem, confequenter circa 



curatiham, 



Duarfunt primarixpartcsmedicinx , quarum altera confer- 



uatiua.feu OT©?)u?«x'^->tit ic," i^icn'» ; altera curatiua, feu Osgjt-arrfc/- 



Zij-.i nuncupatur. Ex his partibus ij^cf»»! , fcu confcruatiua, ab 



aliquibus in trcs partes diuifa fuit : m r/r^mpv^.xKLxlM , niorbos 



futuros & miminentesauertentem ; a-iwrni^iiliKLrj . qux pra:(en- 



tem fanitatem tuetur : & 'cwxhyizs-ZxD , aqua valetudniarij re- 



ficiuntur. Ea porro.qu* ad hanc parrcm conftitueudjm a me- 



dlcis cxcogitata atque ordinata funt , quatuor nominibus com- 



ptchenduntur. Sunt nempe tx iteoiiipi^f^jct, , rx xiiiiB^iia., t« 



'i\uHi wfoiTTr/T^»^ , tC, ta otix/^'"* ■ 'd cft , qni exhibentur, 



vt funt efculenta & potulenta , fiue ciborum fiue rcmedio 



rum vfura habcant ; qui, exintiniuntur , vt fudor.fputum, vri- 



na.Scc. qns extrinfecut accidunt , vt aqua,ai.'r, &c. qus,agenda 



funt ,vt cxercitationcs, ftudia, vigili.r , (omnus, &c. Gyinna- 



itica igitur (ub vltinio continctur gcncrc : quam idco vche- 



mcntius omnes valctudinis ftudiofos amplexuros ciTe confi- 



do , quoniam pars mcdicins confcruatiua curatiuam partcm 



tanto antccellit , quanto mcdicamenta ipfa ab excrcitationi- 



bus lupctantur: de quibusGaienus& Auiccnna ita prodido- 



runt , excrcitationes tumexcrementa foluerc , tum pcr fudoris 



meatus ciiceie polTe ; tantoque tam cibis quain mcdicamcn- 



tis attcnuantibus procftare , quanto fuius eft nullo corporis 



noftto incommodo exigi, qua: ledundant.quam pjiiter & car- 



ne hquanda , & lolidi? cxtcnuandis : h.rc namque inconimo- 



da calidis attenuandifque medicamentis airociantur : cxcrci- 



pnoncs vcro tantiim abcft vtaliquid talc (cquatur , vtpotius 



firmitas qusdam membris .icccdat , cnin & naturalis ipfe ca- 



lorwcnditur, & cx paruum intcr fc attritu foliditas qux- 



_ tn 



huiiiines 

 csetceri 

 debeanti 



daui comparatur. Qiiid vero , inquiat aliquis ? Cur tu cum 

 Mercuriali gymnafticam collocas in confcruatiua rr.cdiciiix 

 parte , cum omnes vcterum medicorum fcdx , ac prxler- 

 tim Methodici , in cuniftis fcre diutumis morbis curandis 

 exetcitationes aliquas niagnoperc commendarint ?-Rc6te ad 

 hoc rcfpondct Mcrcuiialis , gymnafticam principalitcr cir- 

 ca fanitatis con(eruationem vetfari , confequcntcr jcirca cura- 

 tiuam. nullam erenim excrcitationem , qualifcunque fit , vf- 

 quam reperics , quin in finis corporibus ab(que noxaadmi- 

 niftrari queat; at paucisquibu(dam cxccptis , nimirum ambu-' 

 latione , geftatione , vccflione , ac fimilibus , vix vna aut altera 

 inucnitur , qux xgrorantibus impunc concedi queat ; inio 

 illa, qux adhibentut , potius vt remcdia, quam vt cxeicitatio- 

 nes commendantut , ciim in fanis omncs exercitationes (o- 

 lum fiant , quo bonam valetudinem tucantur , optimtimque 

 corporis habitum inducant;in xgrotis vci o exdem admiiiiftrcn- 

 tur , vt morbo expellendo aliorum medicamentorum iuftar 

 cooperentur. 



VIII. Homines fani,itgri,& neutri; ajfuet\,& inaf- QSrti 

 fueti, fe exercebmt iuxta has regulas. 



1. Triafunt corporiim genera,fana,dgra,^neutra. Illa prx- 



fenti valetudine fruuntur , & operationcs ill.-clas habent : ifta 



vel iam decumbunt , vel opera fanorum obirc nequeunt : hacc 



funt valetudinaria , quxnecprorfus (ana , nec omnino xgra 



(enfibus nortris apparent. i.Tria fiint morho um genera : pri- 



mum in intemperie eft pofitum , totius nempe corporis , vel 



alicuius partis : fecundum in praua formatione , cum ncmpe 



corpus vei aliquaeius pars caret debitafigura, quantitate, nu- 



mero, fitu : tertium in folutionecontinuitatis. Totidem modis 



fanitas,morbo contraria,conflat : nimirum bona cempcric, bo- 



na fotmatione & vnicatc paitium. j.Corfora fana , quoniam 



quotidie comedtint atque niitriuntitr , neceffario multa excre 



mentagenerant,qHi ?iifi continuoa corpore per exercitationes 



educantur, tandem prauas dijpofitioiies generant.Ke&e itaque 



Hippocrates , I'lato , Galenus , & Auiccnna nullum prxft;:n- 



tius auxilium pro tucnda fanitate rcpcriri ipsa reifta vicliis 



ratione , nec non exeicitationibus opportunc admimftratis, 



memorix tradiderunc. Ilta vero adminiilratio cft cx partc 



excrcitationum , & excrcitandorum. Exparte exercitationum 



fciri debet , nullam exercicationeni , nec violcntam , ncc uii- 



modicam cfle deberc. Ex parte exercitandorum his mentcm 



adhiberi oportet , confuetudini , xtati , habitui, vniuerfali cor- 



poris , particulari membrorura h.abitui , particulari ratio- 



ni viuendi , & temperaturx. Ad confuetitdinem quodattinct, 



exercitationes confuetx , licet fint aut nimis vchementes, 



aut nimis rcmiflx , inalTuetis maiorem vtilitatcm atque de- 



leftationem paiiunt. at fi quis vel minus , vel plus quam con- 



fucuit interdum exerceatur , protiims moleftia euidcntcr af- 



ficitut. Quod vcro ad SLtatem pcrtinct, proucfli & fcncs pof- 



cunt remilliores & pauciores exercitationes , quam cxtcri. 



Pueri,iuuenes, atquc viri motibusfcre omnibus, pro (ui qui(- 



que.xtate, fufEciunt, modo aHud quid non prohibcnt , .-int 



moduin non excedant. T)e 'vniuetfali corporis habitii fic c(t 



habendum. Pingues & obcfi , quanto magis cxercentur, tan- 



to profpctiore lanitate vtuntur. quod fi etiam excrcitationcs 



fint vehemcntes & acutx , nihil omnino nocebunc. Contra 



gtaciles in confummata tere quiete dctineri poftulant. Qui 



vero inter pingues & oiaciles (unt intcrnicdij , hoc eft , jJVsi^- 



i(o( , fiue quadrati , vcl qui parum ad alteram partcm decli- 



nant . fi mediociiter , aut etiam vehemciitcr , modo non im- 



modice excrceantur , vtilitatem infigncm percipiuiit. De par- 



ticulari membrorum hahitii idera diccndum ; cr.ilfas (cilicct 



partes magis exercendas, tcnucs niinus , medias maxime. In 



ratione-viuendi hoc animaduerti debet , vt qui parum come- 



dunt , parum cxerccantur ; qui item vigilant : contra qui niul- 



tum comedunt , & niultum vel piofuiidcdoimiunt . nuilruni 



excrccii debenr. Demum oh temfcraturi, rationem fic dc cxcr- 



citationibus habcndum , vt ficci vcl nijiil omnmo, vcl lcnre 



fatis , & ijiinimum , laboriose exciceantur. Calidi quoque , & 



prrfcrtim acri & mordaci calorc pr.rditi exercitationcs mo- 



dicas requirunt. Fiigida corpora vchcnienter acque multuin 



cxcrccnd^ lunt : fimilitcr corpora humida. vtraque enim ex- 



cremciitis abnndant. Qu.Tcunquc vcro corpora calida fi- 



mul & (\cc:i fuiirnullo pado cxcrceri conuenit : qu;v calida 



& liumida , excicitationcm admittunt , ac modcratam , non 



vchemcntcm, non cit.itam : fiigida & ficcaracione higidita- 



tiscxeiccnda Ibnt , ratione auteni ficcitatis ncquc celcics , ne- 



quc validos tcc]uirunt motus , (cd modcratos , & potius lcu- 



tos : fiigida acquc huraida oinnium maxirac ab cxcrcitatio- 



nibus vchemcncibus & velocibus iuu.uuur ; quippc qux fu- 



pcruacaneam humiditatem abfumunt, & caloicm natinum 



exficcant augcntque. j^..Xgra eorpora aliquo mcdo e.rerrcri ds- 



bent, tum ad leniendas ^gritudinum i/^o/efiias tnm ad rcrupe- 



randam fanitatem : verhtn ita,vt ^ in xgrtd ipfis,rjr in cxerci^ 



tationitiis dcligendis magna adhiheatur cuta. Itaqucnullum 



corpus intcmperie quaujs laborans , magna & ychcmeuri 



cxcuicatiouo 



