42 



genoemd, meerdere zijn en wel voor iedere afdeeling- één. Alle gebouwen, 

 inclusief hangloodsen en woningen voor de tuin-employé's zijn permanent. 

 Het oppervlak grond per planter (Javaan) is niet groot; het wisselt 

 soms is het ! 3 , soms l / 2 bouw in verband met de meerdere of mindere 

 dichtheid der bevolking op de onderneming; zoodoende houdt de 

 planter tijd genoeg over voor de cultuur van rijst of andere gewassen 

 voor eigen levensbehoefte. Ken dergelijk systeem heeft later op 

 Sumatra's Oostkust als uitgangspunt gediend voor proefnemingen op 

 het gebied der arbeidsverzorging aldaar, door middel eener blijvende 

 vestiging, (kolonisatie) van Javanen op de onderneming. 



De dichtheid der bevolking, in verband met de thans nog 

 vigeerende wetgeving, biedt den ondernemer de zekerheid, vooreerst 

 over een voldoende aantal goedkoope werkkrachten te kunnen 

 beschikken, zoodat tot dusverre een eigenlijk gezegd, „arbeidsvraagstuk" 

 in de Vorstenlanden niet bestaat. Üe dichte bevolking sluit verder 

 het ongebruikt laten liggen van bouwbaren g-rond uit, want overal, 

 waar maar eenig gewas geteeld kan worden, geschiedt dit ook. Het 

 braak laten liggen van grond is er buitengesloten. Alleen heeft men 

 bij de keuze der gewassen rekening te houden met den geringen 

 regenval en met watergebrek in den Oostmoesson, al tracht men 

 zich in de laatste jaren, door het aanleggen van grootsche waterwerken, 

 hiervan zooveel mogelijk onafhankelijk te maken. Tabak na tabak op 

 hetzelfde veld, gelukt als regel in Oost-Indië niet, zoodat men ook bij 

 de Vorstenlandsche cultuur op vruchtwisseling is aangewezen ; deze 

 is zeer beperkt, want om de 2 jaar komt de tabak weer op denzelfden 

 grond terug. Meestal loopt de plantweg, waarlangs de hangloodsen 

 gebouwd zijn, midelen tusschen de strooken, die om het andere jaar 

 met tabak ot met rijst enz. beplant zijn. 



De vruchtwisseling, die men toepast, hangt in hoofdzaak af van 

 de hoeveelheid beschikbaar water en aangezien deze niet dezelfde 

 is voor alle gedeelten van een onderneming, biedt ook de vrucht- 

 wisseling groote verscheidenheid aan. Behalve de tabak zijn in de 

 vruchtwisseling opgenomen, sawah-rijst, padi gogoh (droge rijst), 

 djagoeng (maïs) en kedelee (soja). Eenmaal in de twee jaar plant 

 men tabak, waarmede 7 — 9 md. gemoeid zijn, zoodat de rest van 

 den tijd voor andere gewassen overblijft. De grond, waarop het eene 

 jaar tabak is gegroeid, dient het volgende jaar voor den natten rijst- 



