947 Boschproducten. 



harde, halfharde, halfzachte en zachte. De eerste kwaliteit wordt ge- 

 vormd door de gegraven copal, de „zachtere" soorten zijn die, welke 

 van den boom geoogst worden. Het inzamelen van „gegraven copal" 

 is uit den aard der zaak wisselvallig. Men steekt lange, dunne ijzers in 

 den bodem ; uit den weerstand en den klank van den stoot maakt 

 men op of hars aanwezig is. Het zoeken geschiedt aan den voet der 

 hoornen of op plaatsen, waar men vermoedt, dat vroeger damars 

 gestaan hebben. De klompen copal worden vervolgens uitgegraven, 

 voor zoover noodig stuk geslagen, en naar de loodsen der opkoopers 

 vervoerd, waar zij afgebikt en gesorteerd worden. De stukken 

 copal zijn vaak plaatvormig; waarschijnlijk is deze vorm te danken 

 aan uitdrogingsspleten in den bodem, die zich gevuld hebben met het 

 uit wortelwonden gevloeide hars. Het gewicht loopt zeer uiteen ; in 

 het Koloniaal Museum te Haarlem is een klomp, die 150 KG. weegt. 

 Stukken ter zwaarte van een pikol zijn vaak gevonden. In den regel 

 zijn de natuurlijke klompen evenwel veel kleiner. De oppervlakte is 

 dof grauw, doch bij afschrapen van eene dunne laag komt spoedig de 

 helder glanzige hars te voorschijn. De kleur is wasgeel tot goudgeel ; 

 soms bruin of zwartachtig. De afgebikte stukken vertoonen in den regel 

 talrijke kleinere en grootere blaasvormige holten. 



Aangezien deze „harde gom copal" öf van vroeger levende boomen 

 afkomstig is, öf gedurende eene reeks van jaren door nog levende is 

 gevormd en de uitvloeiing wel doorgaat, doch zeer langzaam, geraakt 

 een terrein op den duur voor ontginning uitgeput. Dit is het geval 

 met de damar masihoe op de Obi-eilanden en met de harde gom copal 

 van Gorontalo ; de uitvoer gaat sterk achteruit. Daarvoor in de plaats 

 is men overgegaan tot het winnen van de jonge hars, de damar 

 poetih of damar radja. 



Damar radja is een natuurlijk voortbrengsel van den gezonden 

 boom en wordt gevormd in zoogenaamde harskanalen, die in de lengte- 

 richting in de schors loopen. Snijdt men deze laatste aan, dan treedt 

 onmiddellijk hars te voorschijn. Ook bij toevallig ontstane wonden : 

 takstompen, knoesten, enz., vloeit hars uit. 



Bij de harswinning op Borneo ondergaan de boomen geen geregelde 

 bewerking: de inzamelaar klimt in den boom met behulp van houten 

 wiggen, die hij in den stam slaat en stoot de hars met zijn kapmes 

 af. De oogst per boom is voor de eerste maal ongeveer V4 pikol. Na 



