951 Boicliproducteu. 



damar radja per jaar. Sommige zeer zware boomen brengen waar- 

 schijnlijk wel het dubbele op. 



Hoe onder de hars is, des te waardevoller is zij tevens. Daarom 

 laten de damarhalers het product een half jaar aan den boom zitten ; 

 ook zijn de klompen dan dikker, daar zij voortdurend bedekt worden 

 met nieuwe harslagen. Hars van drie maanden brengt bijvoorbeeld f $. — 

 per pikol op, tegen die van zes maanden/ 6.50 en die van twaalf maanden 

 / 12.— Zulke één jaar oude damar radja is bijna evenveel waard als 

 damar masihoe, die f 12.50 kost. 



De opkoopers laten het ruwe product vóór het verschepen door 

 koelies bewerken. Uitwendig verweerde stukken worden afgeschaafd of 

 afgebikt ; ongelijk gekleurde stukken verkleind en alles in verschillende 

 kwaliteiten gesorteerd. In de schuur wordt de gom copal eens in de 

 week omgewerkt, om samenplakken te voorkomen. Het doel is, den 

 handel een gelijkmatig en zuiver, niet-samenklevend product te kunnen 

 leveren. De aldus gezuiverde hars wordt in krandjangs naar Europa 

 verzonden. Het is niet zeker of alle gom copal uit onzen Archipel 

 afkomstig' is van Agathis alba, doch de groote massa is dit wel. 



In het jaar 19 10 zijn proeven genomen met het tappen van 

 de damars staande langs den Grooten Postweg, nabij Soekaboemi op 

 500 meter hoogte, om uit te maken, of damarcultuur in West-Java kans 

 van slagen had. De boomen waren ± 63 jaar oud en hadden 2 — 3 

 meter omtrek. Bij de meeste vloeide bijna geen hars uit; slechts één (de 

 dikste) leverde, na in 5 maanden tienmaal aangesneden te zijn, 5 KG. 

 gom copal, doch van slechte hoedanigheid, bijna geheel verweerd. 



Winstgevend schijnt damarcultuur in West-Java, te oordeelen 

 naar deze proef, niet te zijn, al moge wellicht op iets geringer hoogte 

 boven zee de productie wat grooter zijn. 



B. DlPTEROCARPACEEËNHARSEN. 



Het product van verscheidene Dipterocarpaceae van den Neder- 

 landsch-Indischen Archipel is eene hars, die als damar of gom damar 

 in den handel bekend staat. Tot voor weinige jaren trof men in de 

 handboeken aan, dat déze damar afkomstig was van Agatkis {Dammara) 

 alba, totdat Wiesner er de aand icht op vestigde, dat dit geenszins juist was 

 en vaststelde, dat de Padang-damar voortgebracht wordt door een 



