954 



damarproductie. Deze is volgens Ham het gevolg van eene infectieziekte, 

 te vergelijken met de gomziekte van den Arabischen gom boom. Snijdt 

 men een gezonden boom met een zuiver mes aan, dan treedt geen hars 

 uit; schors noch hout bevatten dit. Het is Ham evenwel gelukt hars- 

 vorming te bewerken door op verschillende plaatsen van een gezonden 

 boom stukjes nog kleverige damar onder de schors te brengen; na zes 

 weken was ter plaatse onmiskenbaar damar gevormd. In de natuur heeft 

 de infectie plaats bij takwonden. Het schijnt, dat oude boomen minder 

 weerstand bieden dan jonge; trouwens zij zijn de hoogste, vangen den 

 meesten wind en hebben daardoor ook het meest van breuk te lijden '). 

 Langzamerhand neemt de hoeveelheid hars aan een zieken boom toe, 

 zoodat het voordeelig kan zijn, het vellen eenige jaren uit te stellen. 

 Volgens Ham, die zijne waarnemingen in hoofdzaak op Obi verrichtte 

 bij Shorea Koordersii Brandis, zien de damardragende boomen er beslist 

 ziekelijk uit. 



Andere Dipterocarpaceae schijnen opzettelijk verwond te moeten 

 worden. Op Borneo wordt damar gewonnen door in den stam kransen 

 van gaten te boren, die tot het hout gaan. Men begint op ± 3 meter 

 hoogte en zet dit tot vrij aanzienlijke hoogte voort. Er is eerst na ongeveer 

 drie maanden eene voldoende hoeveelheid hars uitgevloeid, die dan tevens 

 oud genoeg is om geoogst te worden, daar zij spoedig hard wordt. 



De pas uitgevloeide damar is bleekgeel, soms halfdoorschijnend. 

 Damar is, hoewel niet zoo hard, veel brozer dan gom copal. Stukken 

 damar hebben in den regel een meelachtig bestoven uiterlijk. Op de breuk 

 bezitten zij eene harsgeur. 



Op bijna alle eilanden van den Archipel vindt men damarboomen. 

 Van vele soorten verweert de hars spoedig tot eene puimsteenachtige 

 massa ; deze hars is waardeloos. In andere gevallen is de damar sterk 

 verontreinigd, ondoorschijnend en donker gekleurd ; ook deze is voor 



] i Max Moszkowski (Auf neuen Wegen durch Suraatra, Berlijn, 1909: N'ederlandsche 

 vertaling in De Aarde en haar Volken. 191 7. blz. 2361 beweert, dat kleine bijen, die gaten 

 in de stammen boren, oorzaak zijn van het uitvloeien van damar. Hier is waarschijnlijk 

 misverstand in het spel. Men kent in Zuid-Sumatra kleine bijensoorten, die van allerlei 

 boomen hars verzamelen om daarvan in holle stammen hun nesten te bouwen; uitwendig 

 is slechts een harspijpje zichtbaar, dat als vlieggat dienst doet. De inlanders breken zulke 

 nesten uit en verkrijgen daarbij vaak Vs pikol tamelijk zuivere „damar angkoet", die voor 

 fakkels gebruikt wordt. De „damar sarang", waarvan Teysmann reeds spreekt, ontstaat 

 op dezelfde wijze. 



