17 



i sama hrvatska rijec porez sacuvala u turskoj terminologiji, jer sam ju nasao 

 u jednom fermanu sultana Murata IV. od god. 1044. 



Turski agrarni zakoni. 



Jedan od najvaznijih argumenata, sto bi ga anatematori turskih agrarnih 

 institucija iznasali, bio je u svako doba taj, da su one »nesredene«, samovoljne, 

 a ipak mogu mirno reci, da je u Evropi od rimskog carstva pa do XVIII. vijeka 

 bilo malo drzava, u kojim su bas agrarne institucije bile zakonom tako pomno 

 do u najtanje sitnice uredene, kao u Turskoj, jer u doba, kada zapadna Evropa 

 osim rimskog i kanonskog prava i njenih sredovjecnih derivata nije imala drugih 

 zakonika, nego je sve uredivala zgodimice ediktima i lokalnim urbarima, imamo mi 

 u Turskoj opsirne kanuname (zakonike), kojima se ureduju agrarnopravni odnosaji 

 velike carevine. 



Dok se je islam ogranicavao na arapsko tlo, gdje je zemljisni posjed bio 

 miilk — alodij, — dovoljne su bile ustanove serijata za uredenje agrarnih odno- 

 §aja, ali cim se on poceo siriti u Siriji i osvajati tude zemlje, valjalo je u zakono- 

 davstvo uvesti nove pojmove i prilagoditi se institucijama, koje su bile obicajne 

 u osvojenim zemljama. Vec na sirijskom tlu uzakonjena je erazi haradzija kao 

 posebna vrst zemljisnog posjeda, kada su halifi dosli u doticaj sa perzijskim 

 narodima, valjalo se obazrijeti i na tamosnje feudalne institucije. I kada sudbinu 

 islama uzese Osmanlije u svoje ruke, valjalo je zakonodavstvo prilagoditi i njima, 

 jer sam serijat nije bio kadar a da udovolji svim pravnim zahtjevima carevine, 

 koja se prostirala tako velikim prostorom kao Turska u doba osnutka kuce Al- 

 Osmanove. Kako serijat nije mogao da udovolji svim zahtjevima mnogobrojnih 

 naroda turske imperije, bila je drzava prisiljena, da priznaje obicaju (urf) zakonsku 

 valjanost u agrarnim pitanjima, za koje u serijatu nema upute a uz obicajno 

 pravo poceli su sultani od slucaja do slucaja izdavati zakone, po kojima bi 

 se imala rijesavati prijeporna pravna pitanja. Ovake naredbe poznate su vec od 

 samog sultana Osmana pa i od njegovih neposrednih nasljednika a kako turski 

 jezik nije imao rijeci za zakon, koji emanira iz suverenske vlasti vladareve, 

 nazvali su ove zakone grckom rijeci »kanun«. Pravo sultanovo izdavati zakone, 

 osniva se na ovoj serijatskoj ustanovi: Imam (vladar) ima pravo da odredi 

 sve gradanske i drzavne ustanove, koje zahtijevaju mudrost, prilike 

 vremena i javno dobro od drzavne uprave i vlasti. 



I vec sultan Murat I., posto je osvojio i umirio Rumeliju, naredio je rume- 

 lijskom beglerbegu Timurtaspasi god. 777. (1375), da sastavi prvi opsirni feudalno- 

 agrarni zakonik. Ovaj rad nastavio je osvajac Carigrada i Bosne Mehmed II. 

 Fatih, koji je nalozio nisandziji Mehmedu, sinu Mustafinu da njegove zakone 

 sabere u jednu kanunamu a sultan Sulejman Veliki, usavrsio je zakonodavni 

 rad svojih predsasnika, izdavsi god. 937. (1530.) glasovitu svoju Erazikanunamu 

 (zemljisni zakonik), koja je kroz vijekove bila glavnom podlogom za prosudivanje 

 agrarnih odnosaja u turskoj carevini. Njega je na njegov zakoondavni rad potakao 

 veliki politicki cin: osvojenje Budima. Njime je dopala turskih ruku najplodnija 

 evropska zemlja a Sulejman, koji je bio jednako veliki vojnik kao i upravnik, 

 jamacno je upoznao, kako se ova kath'exochen agrarna zemlja moze racionalno 

 iskoristiti tek ako se agrarne ustanove jedinstvenim zakonom urede, koji je imao 



2 



