i braca Dobrilo i Viganj Bobani u 2akovu i Radoje sin vojvode Stipana u 

 Radimnji pokopani su »na svojoj bastini«, braca Radivoj i Radoslav Vukcic 

 sahranjeni su >na svom plemenitom*. Radoslavu Valahovicu pise na nisanu 

 ova fraza, koja upravo odise stovanjem plemenstine: »me spase sama, jere 

 legoh' na svoj plemenitoj bastini*. 



Kmetstvo. 



U srednjem vijeku bijase dakle vlastelin — knez — , kao nosioc lena, 

 vlasnik zemlje, a kmet mu obradivao je tu zemlju i za to uzivao jedan dio 

 roda, docim je jedan dio, obicno trecinu, kao u Romana, gdje se ona zvala teriia, 

 a mjestimice i polovinu, davao gospodaru. Za to se kmet i zvao tretjenikom 

 a u krajevima, gdje bi davao polovinu, i polovnikom. 



Dacu od zemaljskih proizvoda, sto ju je kmet bio duzan davati vlastelinu, 

 davao mu je kao nosiocu lena, komu je kruna, odnosno vladar, ustupio pravo 

 na takozvani terraticum, koji inace pristoji kruni. Mi to razabiremo iz jedne 

 listine od god. 1151., kojom Desa, knez Duklje i Zahumlja, podjeljuje Benedik- 

 tincima na brdu Qarganu u Apuliji otok Mijet te im ujedno ustupa pravo, da od 

 zemaija, koje bi ko drugi tamo osim njih obradivao pobiru Jerritorium (!), quod 

 nobis dari solitum est". 



Bosanski kmet, za razliku od srpskog mjeropha, bio je kud i kamo na visem 

 socijalnom stepenu a kmetski odnosaj nije njegovu licnu slobodu ni na koji nacin 

 ogranicavao. On, osim trecine, odnosno polovine, redovno nije bio vlastelinu duzan 

 vrsiti niti kake sluzbe, niti mu robotati, dapace ni u socijalnom pogledu nije bio 

 daleko odvojen od vlastelina, jer se spominju u listinama iza vlastelcica, t. j. 

 manjih posjednika, odmah »kmetici«. 



Etimologiju imena kmet pokusao je Adam Karszniewicz^), koji se u Bosni 

 jedini intenzivno bavio znanstvenim proucavanjem kmetskih odnosaja, da rastumaci 

 iz latinskog comes »pratioc« odnosno iz grckog xw/^tJt/j? »rutavi«. Je li jedna ili 

 druga, nije li nijedna etimologija valjana, to je tesko odluciti. Ja bi samo na to 

 upozorio, da je cudno, ako je ova rijec klasicnog izvora, zasto ju ne nalazimo 

 ni u sredovjecnih Qermana ni u Romana, koji su sa latinskim zivljem dolazili i 

 ranije i blize u doticaj, nego li Slovjeni, prem su imali slicne agrarne institucije 

 kao i Slovjeni. A u drugu ruku upozorio bi i na tu cudnu pojavu, da u Slovjena 

 bas oznake, koje oznacuju pojedine socijalne kategorije: ban, knez, kmet nisu 

 slovenskog porijekla. Ta cinjenica mozda upucuje na to, da izvor rijeci kmet 

 valja traziti na istom vrelu, na kome se trazi i izvor rijecima ban i knez. 



Kao ni turska rijec raja, nije ni rijec kmet u srednjem vijeku imala prezirna 

 znacenja. U nasim listinama zovu se kmeti »dobrim Bosnjanima«; zadnji 

 patarenski gost Radin zove krstjane i krstjanice, dakle clanove patarenske 

 hierarhije, kmetima i kmeticama a da je u Srbiji i u Crnoj Qori naziv kmet 

 jos u zadnjim vjekovima sluzio za oznaku seoskog starjesine odnosno seoskog 

 sudca, to je opsirno razlozio vec Karszniewicz. 



O odnosaju izmedu kmeta i vlastelina u srednjem vijeku nemamo do 

 danasnjega dana jos nijedne listine iz Bosne, koja bi nam dala pouzdanijih 



*) Ober 4ie Abstammung und 3edeutung des Wortes Kmet. Zagreb, 1895. 



