46 
door een opmerkelijk hoog gehalte aan alkaliën (K3O en Nag0O). 
Onder de bestanddeelen in deze gesteenten werden nog niet 
genoemd twee verbindingen, phosphorzuur en zwavelzuur, die in elken 
vruchtbaren bodem van nature voorkomen, zooals uit de samenstelling 
van in het wild bloeiende gewassen blijkt. Het phosphorzuur komt in 
nagenoeg alle gesteenten in zeer kleine hoeveelheden voor, gewoonlijk 
als apatiet, dat is gebonden aan kalk; zoo bevat graniet gemiddeld 
ongeveer 0,6 0) P305; (voor de gesteenten van Java wordt naar Tabel 
T verwezen). En ook zwavel is in de meeste gesteenten aanwezig ; ieder 
die den krater van een niet uitgebluschten vulkaan gezien heeft, weet, 
dat zwavel en zwavelverbindingen geregeld worden uitgestooten. 
Met een enkel woord willen wij hier nog de aandacht vestigen 
op de kalkbergen, die mede de bron zijn voor een zeer belangrijk 
bodembestanddeel, nl. de kalk. Het is het bestanddeel, dat het ge- 
makkelijkst bij de verweering, vooral door koolzuurhoudend water 
wordt uitgewasschen. Het water der rivieren is dan ook zeer rijk aan 
koolzure kalk, ongeveer r deel op rooo deelen water; het water der 
zeeën bevat echter slechts zeer geringe hoeveelheden van dit bestand- 
deel. Door de werking vooral van dierlijke organismen wordt in de 
schalen en de skeletten dezer zeebewoners de kalk vastgelegd en in 
den loop der eeuwen reusachtige rotsen van koolzure kalk (soms met 
koolzure magnesia, dolomiet, vermengd) opgebouwd. Gelijktijdig echter 
met deze zeediertjes bezinken ook de door de rivieren aangevoerde 
klei- en zanddeeltjes, tengevolge waarvan de kalkafzettingen een wis- 
selend gehalte aan zand, klei en koolzure kalk vertoonen. De op Java 
voorkomende kalkgebergten bevatten natuurlijk naast koolzure kalk 
andesiet en basalt. Volgens onderzoekingen van den lateren tijd spelen 
bacteriën, o.a. de door Drew onderzochte Bacterium calcis, bij de 
afzetting van zoogenaamde dichte kalksteenen in zee een groote rol. 
De kalkbergen dragen thans op hun beurt tot de bodemvorming bij. Ten 
slotte zij er nog op gewezen, dat ook talrijke der in de zee levende, 
van eene kalkschaal voorziene zeediertjes bij vloed op het strand ge- 
worpen worden en de bron zijn van de zoo waardevolle koolzure 
kalk onzer duinen en polders. 
Aan de oppervlakte der aarde nu verweeren deze gesteenten, bij 
aanwezigheid van meer of minder water. De oorzaken der verweering 
zijn van physischen en van chemischen aard. 
