24 



werkingen, ja tot met de golvingen en trillingen van den 

 ether te vergelijken. Ten slotte spraken gezaghebbende 

 schrijvers nu reeds van een „Protistenseele", schiepen op hun 

 wijs een cellulair-psychologie, en kenden zelfs aan de plastidule 

 de functie van het geheugen toe. 



Aldus werd het veld, waarover de Evolutie-leer haar licht- 

 glans schitteren deed, steeds meer alomvattend. Steeds nieuwe 

 provinciën van ons kosmisch leven werden onder haar scepter 

 gebracht, en in elk gebied dat ze annexeerde, wekte ze den 

 geest van dieper onderzoek, lokte ze navorschingen uit waar- 

 aan dusver niet gedacht was, en bracht ze eenheid in de vroegere 

 detailstudie. Zoo kostelijke uitkomsten versterkten hand over 

 hand het geloof, dat metterdaad in haar bezielde gedachte de 

 waarheid ter verklaring van het heelal gevonden was. Al wat 

 bestaat, in zijn oorsprong, wezen, vervorming en functie, uit 

 één principe te verklaren, was het rijkste en meest volstrekte 

 Monisme, waarin onze denkende geest ten slotte de zoo harts- 

 tochtelijk begeerde ruste vinden kon. En deze rust zou aldus 

 aan onzen geest geschonken worden, niet gelijk eertijds door 

 de denkgymnastiek der speculatie, die zich van de aarde op- 

 hief om in vogelvlucht het panorama te genieten, maar door 

 uit te gaan van het nauwkeurigst natuuronderzoek en door 

 steeds dieper in de mijn van het reëele leven te delven. 



Wat Darwin in zijn sobere en nuchtere naïveteit dan ook van 

 verre niet vermoed had, volgde al spoedig de Evolutie-leer in het 

 spoor van haar triomftocht. Nauwelijks toch had de monistische 

 psychologie genetisch verband mcenen te kunnen constateeren 

 tusschen de stralingen, trillingen en golvingen in de plastidule en 

 tusschen het denkgenie, waarmee een Plato of Thomas, een 

 Calvijn of Kant de denkwereld verbaasd hadden, of de stoute 

 poging werd gewaagd, om ook de geheele ontwikkeling van 

 's menschen intellectueel, aesthetisch, ethisch en religieus, en zoo 

 ook van zijn sociaal- en staatkundig leven, niet alleen naar 

 analogie van de natuur, maar in aansluiting aan haar phenomenaal 

 bestaan en aan den oorsprong van dat bestaan in de anorganische 

 wereld, te verklaren. Wat vroeger door denkers en poëten 

 als de symbolische parallel van het zichtbare en onzichtbare 



