46 



weet ge, dat ge met viajinen te doen hebt, en kan men beider- 

 zijds zich inrichten op den nieuw-afgebakenden toestand. Maar 

 eenerzijds driestweg te beweren, dat er ge^Vi ziel bestaat, dat 

 een leven na den dood onzin is, dat er dus van Christus na 

 Golgotha niets overbleef, dat geen geest zonder stof denkbaar 

 is, en dat er als hoogste eenheid niet anders te denken is, dan een 

 optelsom van ether-golvingen, en dan toch nog van een trinita- 

 risch God en van religie te spreken, is óf zichzelven óf anderen 

 misleiden, en onteert den man der wetenschap. Wie aan de 

 Religie naast en in onderscheiding van de Ethiek een eigen 

 sfeer aanwijst, moet die distinctie ook in zijn uitwerking vol- 

 houden, en, naar het verba valent usu^ de Religie blijven laten, 

 wat ze logisch en wat ze historich is. Religie stelt een twee- 

 heid, den mensch, die aanbidt, en een God, die door hem aan- 

 gebeden wordt, en wie van die twee voor het begrip van alle 

 Religie volstrekt onmisbare momenten het laatste te niet doet, 

 en het eerste ontzielt, verbeurt èn zedelijk èn logisch elk recht, 

 nog het woord van Religie op zijn lippen te nemen. Voor 

 hem bestaat ze niet meer. Zelfs het recht om van een „Geest 

 van het Ware en Goede en Schoone" te spreken, is op de 

 lippen van den Evolutionist ontrouw aan eigen stelsel. Een 

 Geest van het Ware, Goede en Schoone bedoelt een trans- 

 cendente of immanente macht, die aan den geest des menschen 

 het Ware, Goede en Schoone ontdekt, en er hem onweer- 

 staanbaar heentrekt. Doch juist zulk een geestelijke drijving, 

 die een wit aanneemt waarheen gedreven wordt, onderstelt 

 doel en plan en invloed, en hoort dus geheel thuis op het 

 teleologisch terrein dat voor de Evolutie verboden land is. 

 In een Weltall dat louter mechanisch wordt opgebouwd, niet 

 alleen physiologisch, maar ook psychologisch, is voor zulk een 

 leidenden, bezielenden, en een einddoel beoogenden Geest geen 

 plaats. 



Een geheel ander is natuurlijk het met name in Engeland 

 zoo vaak verhandeld vraagstuk, of de Religie, als zoodanig, 

 een spontane ontplooiing van de soorten in het organische 

 leven uit de cytodc of uit de kerncel toelaat. Die vraag toch 

 moet zonder \ oorbehoud in bevestigenden zin beantwoord 



