13 



het woord misleid, in de Evolutie-leer niets dan een jonge- 

 ren vorm van het Pantheïsme had te begroeten, moet ten 

 ernstigste weerstaan. Iwolutie, d. i. ontplooiing, van cvolvcre^ is 

 wel een echt pantheïstisch begri}), maar van een ^w/z'^r<? in eigen- 

 lijken zin weet het Evolutie-dogma niets. Het pronkt met valsch 

 etiket. Veeleer wordt principieel door dit dogma alle praeformatie, 

 d. i. alle heerschappij van een plan, in den bloemknop van het leven 

 ontkend. Ontplooiing is een organisch begrip, maar het Evolutie- 

 dogma duldt van den aanvang tot den einde niet anders dan nieclia- 

 iiisc/ii' werking. De aloude tegenstelling tusschen Epicurus en de 

 vStoa scheidt ook het Pantheïsme en de Evolutie-leer van 

 elkaar. Atomistisch, en in verband hiermede, louter mecha- 

 nisch, wil evenals Epicurus, ook de Evolutie-leer den oorsprong 

 en het wezen en het bestaan van al wat aanzijn heeft, ver- 

 klaren. Toen dan ook Haeckel in zijn Rcligioii 2ind UYsscfi- 

 scliaft desniettemin zich als Pantheïst aandiende, verried hij 

 slechts de onhelderheid van eigen wijsgeerige conceptie, en waar 

 hij zich nog aanstelde, als beleed hij een God, die als ,,de 

 Geest van het goede, ware en schoone" was te eeren, dreef 

 hij niet anders dan een misleidend woordspel of bedroog in 

 onklaarheid zichzelven. Immers het Evolutie-dogma kent geen 

 geest, die vormt, drijft of heerscht. De rz/v, het geval, is in 

 dit dogma het eenig denkbare motief, en al wat wij als geest 

 eeren, nooit anders dan toevallige uitkomst of in de lucht 

 hangend resultaat. Het ascetisme, en de sociale bemoeiing 

 zijn deels uit het Pantheïsme, deels uit de Christelijke over- 

 levering weer in strooming geraakt, aan de Evolutie 

 hebben deze verschijnselen geen zweem zelfs van aandrift te 

 danken. En als men nog telkens stuit op mannen, die op het 

 breede veld der natuur Evolutionist, maar op ethisch gebied 

 vStoicijn willen wezen, dan heeft men met niet anders te doen 

 dan met geesteliji<e amphibiën, wien zelfs het besef van hun 

 innerlijke tegenstrijdigheid ontgaat. Juristen, die op gelijke 

 manier voor pantheïstische rechtsontplooiing ijveren, en zich 

 daarnevens een evolutionistische voorstelling van den bouw 

 van het heelal vormen, zijn met even gevaarlijke antinomie be- 

 hept. En, om niet meer te noemen, geschiedkundigen, die zich 



