II. Carabidae. - Carabus. 9 



hoogte gelegen; Ie sprietlid rood, pooten geheel zwart. Lengte 22 mm. Bij het carinatus-rsbs (var. 

 carinatns Charp. = fusus Palliardi) zijn de tuberkels der ketenrijen zwak ontwikkeld, in het uiter- 

 ste geval nagenoeg uitgewischt, terwijl de secundaire langsribben zeer krachtig ontwikkeld zijn. 

 De zuidelijke vorm (in Frankrijk) van het carinaius-rAs (dus de typische var. carinatns 

 Charp. (B.101) ) vertoont een gaven humeraalrand der dekschilden; deze zag ik, met een over- 

 gangsvorm, uit Valkenbing en Heerlen in Limburg; dit is wel de meest noordelijk bekende vind- 

 plaats. De noordelijke vorm, het s ii b c a r i n a t u s-ras (L.IX en B.101) vertoont een gekor- 

 ven humeraalrand; bovendien zijn hier de tuberkels op de dekschilden zeer zwak ontwikkeld 

 en meestal langwerpig, met tamelijk krachtige langsribben; pooten meestal geheel zwart; vele 

 exemplaren echter met roode dijen (a. f c ni o r a 1 i s Géhin, pars (B.101)). Dit ras bewoont de 

 Rijnpi'ovincie, het Zuid-Oosten van Nederland, België, Franki-ijk, tot in den Elzas en Westelijk 

 Zwitserland. In Nederland komt dit ras voor in het Maasgebied van Limburg en Noord-Brabant 

 (Bunde, Steyl, Blijenbeek en Cuyk), alsook in Gelderland bij Nijmegen, Pannerden en Beek, het 

 IJsselgebied (Velp, EUecom en Brummen), zoo ook bij Aalten en als noordelijkste vindplaats Apel- 

 doorn. Behalve exemplaren van het si(bcarinafus-va,s met de normale bronskleur op de bovenzijde, 

 bezit ik er ook met vaalgroene of fraai-groene dekschilden (a. v i r i d i s Everts, non Letzner 

 (B.101), Maasgebied van Limburg en Cuyk); bij een exemplaar uit Blijenbeek (Limb.) zijn ook kop 

 en halsschild aan de randen groenachtig (zie hierboven). Bij exemplaren uit Epen en Heerlen 

 (Limb.) zijn de tuberkels op de dekschilden, als bij den typischen carinatns, zeer zwak ontwikkeld, 

 doch met gekorven humeraalrand; dit zijn dus overgangsvormen tusschen het carinatns- en het 

 subcarinatu s-ras. — Een ander zuidelijk ras, dat in België (o.a. bij Calmphout en Genck) voor- 

 komt, is het simulator-rRs (L.IX en B.101); het is nog twijfelachtig of dit ras in Nederland reeds 

 gevonden is; een exemplaar uit ( ?) Gelderland blijft buiten rekening. Tot dit ras worden gerekend 

 kleine exemplaren met roode dijen(of zwartpootigen bekend zijn ?)en lichter of donker groenachtige 

 bovenzijde; de tuberkels zijn niet sterk ontwikkeld en, dooreen genomen, nog al lang; de langs- 

 ribben krachtig ontwikkeld. — Naverwant aan het subcarirMtus-ras is het progressivu s-ras 

 (L.IX en B.101), dat Westfalen bewoont en bij ons in Overijssel (Denekamp en Markelo) en in Gel- 

 derland (Groenlo, Winterswijk en als uiterste grens Putten op de Veluwe) gevonden is; dit ras 

 onderscheidt zich vooral door de krachtiger langsribben en de veelal weinig ki-achtige tuberkel- 

 rijen ; evenals bij het subcarinatus-ras zijn de tusschenruimten glad en ontbreken de tertiaire langs- 

 ribben; van het subcarinatus-ras is het ook ondei'scheiden door minder zwak ontwikkelde tuber- 

 kels; het halsschild is kort, de lobvormig uitgetrokken achterhoeken zijn matig of duidelijk ver- 

 lengd; de bovenzijde is koperkleurig, de pooten zijn totaal zwart (bij Markelo) of met roode dijen 

 (a. f e Dl o r a 1 i s Géhin, pars (L.IX en B.101) bij Groenlo); een fraai groen exemplaar met roode 

 dijen (a. v i r i d i s Everts, pars (B.101) werd bij Brummen gevangen; dit exemplaar gelijkt op de 

 groene exemplaren van het nog niet met zekerheid in Nederland waargenomen simulator-ras, maar 

 de tuberkels zijn hier veel scherper aangeduid en veel korter. In het westen van Westfalen komen 

 van het progressivus-ras vele exemplaren voor, die door vermenging met het subcarinatus-ras ont- 

 staan zijn; een dergelijk exemplaar zag ik ook uit Winterswijk. Het meer noordelijke s ii s p i- 

 c a x-ras (L.IX en B.101), dat o.a. Jutland en Holstein bewoont en na den diluviaal-tijd naar ons 

 gebied zou gekomen zijn, komt in Groningen (Meeden), Drenthe (Assen, Gieten, Odoorn en Schoon- 

 oord), Overijssel (Steenmjk), Gelderland (Uddel) en op Texel voor. Het is deze vorm, dien ik in 

 mijne „Coleoptera Neerlandica" als a. tuberculatus Dej. beschouwde.Dit ras is wat meer gedrongen, 

 met zeer duidelijke, maar kleine tuberkels op de ketenribben, als 't ware groote korrels; de kleur 

 der bovenzijde is, naar het schijnt, steeds donkerder dan bij het subcarinatus-ras; de pooten zijn 

 hetzij geheel zwart, doch meestal met roode dijen (a. f e m o r a li s Géhin, pars (B.101) ). Een 

 exemplaar uit Steenwijk is, volgens Kolbe, een tusschen vorm van suspicax en subcarinatus. In 

 Drenthe is ook een tusschenvorm van progressivus en suspicax gevangen. De kleur der pooten 

 schijnt bij de rassen van geen invloed te zijn. Andere schrijvers, als Dr. Gustav Bernau ^), Dr. Fr. 

 Sokolar ^) en W. Hubenthal *), geven ook studiën over de rassen van deze soort. 



Otto Langenhan beschrijft eene, mij onbekende, var. * Künnemanni (B.101) uit Noordelijk Han- 

 nover, het Noord-Oosten van Westfalen, uit Bremen, Oldenburg, Hamburg, Sleeswijk en Holstein, 

 welke met de westelijke vormen niets te maken heeft, maar zich in het Noorden aan het *Rau- 

 terbergi-ras van Kolbe (B.101) uit den Noordwestelijken Harz en Zuidelijk Hannover (Hildesheim) 

 aansluit. Dit laatste ras is kleiner dan de typische c a n c e 1 1 a t u s en op de bovenzijde mat- 

 bronsglanzig, soms groenachtig en slechts weinig glanzig; het halsschild is matig kort, rimpelig, 

 mat; de lobvormige achterhoeken matig kort en weinig breed; de dekschilden vertoonen een weinig 

 krachtige tot zwakke sculptuur, de beide dorsale langsribben zijn tamelijk krachtig; de tuberkels 

 zijn smal, zelden verkort,lager dan de ribben; de iets gerimpelde tusschenruimten vertoonen meest- 

 al kleine tertiaire tusschenruimten (costulae); pooten geheel zwart; lengte minstens 20—22 mm. 



') Über die Rassen voii Carabus cancellatus Illig; in: Wiener Entom. Zeit. XXXII 1913, 

 p. 191,- met kritiek van Otto Langenhan (Entora. Bliitter 1913, p. 304 en Entom. Blatter 1914, p. 267). 

 ^) In Zeitsch. f. wissensch. Insektenbiologie VII, 1911 en Entom. Rundschau, 1912. 

 ') In Entom. Blatter 1914, p. 42 (Die Nominatforra des Carabus cancellatus). 



