4 Historisch overzicht van het onderzoek. 
een onklaar begrip heerschte omtrent periodieke zeestroomingen welke op de 
vaart tusschen Malaka en China werden ondervonden; men vindt er melding 
gemaakt van ééne enkele, op zichzelf staande poging om het zoogenaamd „haven- 
getal” ter reede van Malaka te bepalen (zie Cap. 44 en 45, maar daarbij vooral 
de errata), doch hiermede is eigenlijk alles vermeld wat uit die geschriften, voor 
ons doel, valt op te merken. Wat de kaarten aangaat: men wachte zich voor 
overschatting van de kennis welke de Portugeezen zich van kust- en strandlijnen 
hadden weten te verwerven. Tevreden (en van hun standpunt terecht!) met het 
beheerschen van de zee- tevens handelswegen, door het bezetten en versterken 
van de meest gunstig gelegen emporiën, legden zij zich binnen den Archipel 
slechts in geringe mate toe op de vaart en dan nog bleven zij de routes volgen 
waarvan het inheemsch prauwenverkeer zich sedert vele eeuwen had bediend. 
Zoo stelden zij zich het grootscheepsvaarwater van Malaka naar Java grootendeels 
voor als een betrekkelijk nauwe zeeëngte („o Canal”, de „Selat” der Maleiers) 
welke zich slingerde tusschen Sumatra aan de eene, de Riouw-Lingga-groep (met 
fantastische zuidelijker gelegen riffen) en Banka aan de andere zijde; op hunne 
vaarten volgden zij den wal van het eerstgenoemde eiland met zekere angst- 
valligheid tot op de hoogte van „Lucipara” *) alwaar zij overstaken. De vaart op 
de eigenlijke Molukken is vermoedelijk niet of althans zeer gebrekkig beschreven 
geweest; JAN HUYGEN VAN LINSCHOTEN die, als klerk van den aartsbisschop van 
Goa, alles in handen heeft gehad, beschrijft de route derwaarts niet. Ook was 
de zuidkust van Java aan het einde der 164° eeuw nog ganschelijk onbekend, 
getuigen de kaarten, getuige zelfs een schrijven, namens den Koning van Portugal, 
den 5den April 1598, tot den Onderkoning te Goa gericht waarbij, op last van 
Zijne Katholieke Majesteit, wordt bericht dat de Nederlandsche vloot van 
De HOUTMAN, op hare thuisreize, bezuiden dat eiland was gestevend, „welks 
„zuidkust tot op heden niet is ontdekt geworden” ®). Kan men trouwens den Por- 
tugeezen, in gedachten, euvel duiden dat hun hart niet eenzijdig naar den Archipel 
‚der Specerijen bleef trekken, toen de ervaring hun toonde, hoe onafzienbaar 
arbeidsveld was ontsloten, door die eene Pauselijke bul van den 4der Mei 1493, 
waarbij hun gansch een halfrond ter exploitatie was toegekend en voorbehouden? 
Integendeel: wie naar een rechtvaardig oordeel streeft, richte den blik naar het 
totaal van hune kartografische werkzaamheden, waarin de archipel nog maar een 
bescheiden (en wèl uiterst moeilijk te bewerken!) plaats inneemt. Men kan dat 
gemakkelijk doen, door een kaartwerk in te zien, dat ook alweer het hoogtepunt 
hunner kennis inneemt: het oeuvre van een hunner beste kartografen, BERTHOLAMEU 
Laso (1591) thans, voor het grootste gedeelte, in reproductie in de verzamelingen 
van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap opgenomen °). Men 
1) Juister Noesa Para, d.i.: Roggen-Eiland. 
2) Zie: „Archivo Portuguez Oriental”, fasciculo 3°, Nova Goa, Imprensa Nacional, 1861. 
Doc. 387, p. 886: „nao sendo até agora descuberta a costa do sul desta ilha de Jaoa mayor”. 
3) Het algemeen kaartbeeld van LAso sluit zich echter aan bij dat van DIOGO RIBEIRO 
(1554) hetwelk misschien reeds in 1537 in hoofdzaak bestond (verloren padron van Chaves). 
Zie: F. C. WIEDER in Encyclopaedie van Ned. O1. (2den druk) sub titel „Kaartbeschrijving”. 
