De voorgeschiedenis en het tijdvak der Portugeezen met dat der O1. Compagnie. 5 
zal daaruit ontwaren hoe goed en hoe hard er door diezelfde Portugeezen (mèt 
de Spanjaarden, die zich van Magellaan tot Torres ') vooral in den Grooten Oost 
onderscheidden) gearbeid is op alle Oostersche zeeën, hoe deskundig zij hun 
werk naar de eischen van hun tijd hebben ten uitvoer gelegd. Zoo behoefde 
Laso’s arbeid slechts overgenomen te worden door onzen PETRUS PLANCIUS, 
toen hij (1592) voor ’teerst (en dat is zijne verdienste) kaarten van de oostersche 
zeeën in den handel bracht en algemeen verkrijgbaar stelde. Die kaarten waren 
de eerste en oudste, waarvan de Nederlandsche zeevaarders zich (met vrucht!) 
vermochten te bedienen en waarop het gansche gebouw der Nederlandsche 
kartografie later is opgetrokken. 
De Nederlanders van het Compagnies-tijdperk, die een gansch ander standpunt 
innamen als dat der Portugeezen, legden zich met grooten ernst op het verkrijgen 
van nauwkeurige kennis der kust- en strandlijnen toe. Reeds in 1606 strekten 
zij hunne onderzoekingstochten tot Nieuw-Guinee en de Golf van Carpentaria uit. 
De latere hongi-tochten deden een groot gedeelte van de Molukken tot in détails 
bekend worden, de handelsreizen en de geregelde aflossingen der posten deden 
het overige. Van hunne werkzaamheid, meer als kartografen dan vooreerst nog 
als oceanografen, leggen de talrijke kaarten en journalen, welke op het Algemeen 
Rijksarchief te ’s Gravenhage berusten ®), de eervolste getuigenis af, niet slechts 
voor den Archipel, maar voor alle kwartieren daarbuiten: van de Kaap de Goede 
Hoop tot Straat Soenda, van Straat Soenda tot Suez en den Schatt-el-Arab, tot 
Voor- en Achter-Indië, tot China, Korea, Japan en Sachalin, tot Nieuw-Holland 
en Nieuw-Zeeland; zelfs wapperde aan de kust van Nova Zembla en aan de oevers 
van de Hudson-Rivier de naar doortochten zoekende vlag der Amsterdamsche 
Kamer van de Oost Indische Compagnie. Maar de uitkomsten bleven, al lekte er 
op den duur heel wat van uit, in beginsel behooren tot de geheimen dier „Lotfe- 
lijcke”, dier „Edele” Maatschappije zelve... waart ooit maakte publiciteit de 
rekening van „trusf” of „Chartered Company’? Eerst met het verschijnen van 
het zesde deel van den „Zee-Fakkel” van JOHANNES VAN KEULEN (kaartenmaker 
der Compagnie van 1726 tot 1755), althans niet noemenswaard eerder dan enkele 
vroege Oostersche kaarten van zijn vader GERARD VAN KEULEN (omstr. 1720), 
kwamen er officieele voorstellingen onder de oogen van een talrijker publiek en 
van de wetenschappelijke wereld. Loodingen beginnen op de kaarten der VAN 
KEULEN’s voor te komen, aanwijzingen omtrent stroomingen of getijen ontbreken 
er nog vrijwel. Bij den atlas behoort een gedrukte tekst van 1753, die zich nog 
niet veel verheft boven hetgeen men „kustbeschrijving” noemt. Er worden daar 
voor het bevaren van Straat Soenda eenige aanwijzingen gegeven, welke verband 
houden met de elkaar afwisselende moessons, er worden ook enkele routes be- 
__ schreven; maar nadere gegevens van oceanografischen aard (waartoe kustlijnen 
ë 1) Dezelfde TORRES die de naar hem genoemde Straat ontdekte en eenige baaien aan de 
zuidkust van Nieuw-Guinee bezocht, waaronder wellicht de Triton-baai. 
2) Zie: P. A. LEUPE „Inventaris der verzameling kaarten berustende in het Rijks-Archief”. 
Eerste Gedeelte, ’s Gravenhage, 1867. Met Eerste Supplement verschenen te ’s Gravenhage, 1914, 
