6 Historisch overzicht van het onderzoek. 
toch inderdaad ook behooren) zoeke men bij VAN KEULEN over het algemeen 
niet. Als kaartwerk zal men niettemin in den „Zee-Fakkel” een oceanografische 
mijlpaal, juister wellicht een „vuurbaak” hebben te begroeten, een monument ook 
wegens de groote zorgen aan. teekening, gravure, ja zelfs aan de keuze van het 
papier besteed, of wegens de groote éénheid van opvatting en bewerking welke 
op de verschillende bladen valt op te merken, eene eenheid zóó groot dat men 
er op de meest moderne kaarten, zoo Nederlandsche als Engelsche, nog aan 
herinnerd wordt. Op het oogenblik waarop dit kaartwerk verscheen, viel niet 
meer en niet beter te leveren '). 
Niet meer, niet beter, want de eenvoudigste waarnemingen van oceanografischen 
aard hebben gelijke behoefte aan juiste localiseering als de minder voor de hand 
liggende; behoefte aan plaatsbepaling, hetzij ten opzichte van vaste punten aan 
den wal, hetzij ten opzichte van punten afgeleid uit astronomische bestekrekeningen. 
Dit is een der vele destijds onvervulbare eischen, waardoor men, gedurende het 
Portugeesche en gedurende de eerste eeuwen van het Nederlandsche tijdperk, 
geen spoor aantreft van andere oceanografische werkzaamheden dan van dezulke, 
welke men thans, bij verder doorgevoerde verdeeling van arbeidsveld, „karto- 
grafisch” of „biologisch’” noemt. Niet meer, niet beter viel te verwachten. Stroo- 
mingen konden worden ondersteld of zelfs opgemerkt, maar stroombepalingen 
moesten grootendeels ijdel blijven zoolang het onderling verband der kusten in 
het onzekere lag, of zoolang de gelegenheid ontbrak tot het maken van verge- 
lijkingen op grondslag van juiste bestekken — welk zeeman heeft nimmer ge- 
twijteld of hij eenige onverklaarbare verplaatsing moest toeschrijven aan stroom- 
verzetting of aan eene onjuistheid van de gebezigde kaart? Geloode diepten 
konden al evenmin aangeteekend en dus vastgelegd worden, zoolang kaarten, 
nauwkeurig genoeg om er eene Kruispeiling op af te zetten, ontbraken. Zoowel 
tot het vervaardigen van kaarten als tot het verrichten van de voor vergelijkende 
waarnemingen onafwijsbare plaatsbepalingen, moesten nog instrumenten worden 
uitgedacht — de 18de eeuw dacht ze uit — die aan wetenschappelijke eischen 
voldeden en toch ook in handen van eenzijdig-praktisch geoefenden, bruikbare 
1) Zoo vindt men in BLAEU's Grooten Atlas slechts een overzichtskaart van de Ach- 
ter-Aziatische wateren nog door WILLEM BLAEU opgedragen aan LAURENS REAEL en even- 
eens een kaart van WILLEM BLAEU voorstellende de „Insulae Moluccae celeberrimae”, te 
weten de echte Molukken, als Batjan etc. (WiLLEM BLAEU was de in 1638 overleden vader 
van Mr. JOAN BLAEU, den uitgever van het beroemde werk). 
2) Naast VAN KEULEN, den uitgever, dient melding gemaakt te worden van den samen- 
steller van den Atlas: CLAAS JANSZ Voort. De werkers in Indië waren (in de 18de eeuw) 
de „baas-kaartenmakers” te Batavia. Als zoodanig zijn bekend: GERRIT DE HAAN (1747—1769), 
KLAAS DE LOUS (1769—1773?) en WIGLE SICMA. Zie Inventaris kaarten van het Alg. Rijks 
Archief, Supplement (1914) p. XI. Een zéér fraai stel kaarten (atlas in 2 Din.) van DE HAAN 
is in het Rijks Archief aanwezig. Van de praktische opnemers op het terrein, zijn met roem 
bekend: JAN VAN DER WALL en PIETER STIPPERT. Zie over deze beide: E. C. ABENDANON, 
„Bijdrage tot de historische cartographie van den Ned. Ind. Archipel” in Tijdschrift Kon. Ned. 
Aardr. Genootschap, Dl. XXXIV, 1917, p. 862 en XXXV, 1918, p. 93. 
