De voorgeschiedenis en het tijdvak der Portugeezen met dat der O. 1. Compagnie. 7 
uitkomsten konden opleveren (1730 Hadley’s sextant, 1762 Harrison’s tijdmeter). 
Ook valt over de bezwaren der oudere praktijk niet licht te denken. Loodingen 
tusschen de 20 en 100 vaam diepte (want meer lieten de ouderwetsche hulp- 
middelen in geen geval toe!) vereischten ééne manoeuvre vóór de waarneming 
(het bijdraaien), ééne manoeuvre daarna (het volbrassen) om nog te zwijgen van 
a in ET nn Sk Fe 
p de vele handen die te pas moesten komen bij het werpen van het lood, het inhalen 
| daarvan en bij de looding zelve. Loodingsreeksen wellicht een enkele maal met 
: sloepen of met Inlandsche lichte vaartuigen verkregen, eischten de mannekrachten 
van tal van roeiers! De berekeningen, aan toevallige stroomwaarnemingen ver- 
bonden, schenen tijdroovend, omdat zij zelden behoefden te worden gemaakt; 
betrouwbare instrumenten tot het bepalen van luchtdrukking en temperatuur van 
f lucht waren nauwlijks te verkrijgen (barometer van TORRICELLI 1644, thermo- 
meter van FAHRENHEIT 1744). Wie zich met het soortelijk gewicht van zeewater 
dacht in te laten, beoordeelde het zoutgehalte door de vloeistof te proeven ') 
op de punt van de tong! Getijwaarnemingen, door aflezing van peilschalen, 
zouden mogelijk en zelfs gemakkelijk zijn geweest, maar het standpunt der we- 
tenschap zelve, die eerst in de tweede helft der negentiende eeuw zou ontdek- 
Á ken, hoe er met de aanteekeningen valt te handelen, was voor waarnemers niet 
bemoedigend. 
Waar echter reeds wetenschappelijke grondslagen min of meer gelegd waren, 
of waar de onderzoeker die zelf wel vermocht aan te brengen zonder dat hij 
5 over ruimte van stoffelijke hulpmiddelen behoefde te beschikken, mits groote be- 
L langstelling hem bezielde en hooge ontwikkeling van kritisch vernuft in zijn aanleg 
3 lag: op zoölogisch gebied, vallen de beroemde onderzoekingen te vermelden van 
d GEORGE EVERHARD RUMPHIUS (1627—1702), verwerkt in „D’ Amboinsche Rari- 
k „teitkamer, behelzende eene beschryvinge van allerhande zoo weeke als harde 
„schaalvisschen, te weeten raare krabben, Kreeften en diergelijke zeedieren, als 
„mede allerhande hoorntjes en schulpen, die men in d’ Amboinsche Zee vindt: 
„daer benevens zommige mineralen, gesteenten en soorten van aarde, die... enz. 
„t Amsterdam, Fr. Halma, 1705, Fol.” Dit werk had moeten aansluiten bij de 
uitgave van RUMPHIUS’ andere zoölogische geschriften, welke onbekend zijn ge- 
bleven, doeh, zoo men wil „verminkt”, terug zijn te vinden in DI. III van VALENTYN’s 
„Oud en Nieuw Oost-Indiën”. De „Rariteitkamer”, door de zorgen van den 
natuurkundige SIMON SCHYNVOET in het licht gegeven, heeft, naar het oordeel 
van bevoegden, bij de uitgave eenigszins geleden. Zij wordt evenwel nog immer 
als een degelijk standaardwerk van groote waarde beschouwd, waarin schatten 
aan waarnemingsmateriaal zijn verwerkt. 
Kan- men opmerken dat het compagniestijdperk zijn kracht in werken als 
VAN KEULEN's „Zee-Fakkel” en Rumerius „Rariteitkamer” heeft uitgeput, aan 
J 1) Zie b.v. het Journaal van JAN HUYGHEN VAN LINSCHOTEN, gehouden op zijne beide 
reizen naar het Noorden in 1594 en 1595, Uitgaven der „Linschoten-vereeniging”, 1914, D1. VIII, 
