es 
EE DTT 
De voorgeschiedenis en het tijdvak der Portugeezen met dat der O. 1. Compagnie. 9 
eens met de „Dolphin”, die in 1765 en 1767 Batavia aandeden, komende van 
om de Noord door Straat Banka; van DE BOUGAINVILLE met „Étoile” en „Boudeuse”, 
die, van benoorden Nieuw-Guinee komende, Kajeli (Boeroe) aanliep en te Batavia 
ververschte (1768), zoomede een reis van CARTERET (1768) met de „Swallow” 
die via Makassar en Bonthain (waarvan hij een kaartje maakte) eveneens naar 
Batavia vertrok, om op Onrust in timmering te gaan. Boven die allen staat JAMES 
Cook, met zijn schip „Endeavour” wiens reis van zuiver wetenschappelijken 
aard was, daar men hem had uitgezonden om op Tahiti den Venus-overgang van 
1769 te observeeren. Komende door de Torres-straat, deed Cook Savoe aan, om 
vandaar de reis naar Batavia voort te zetten, alwaar hij in 1770 ververschte en 
timmerde. Men dankt aan de verslagen’ van deze zeelieden tal van opmerkingen 
omtrent de Compagnie, omtrent hare ambtenaren, hare beginselen en zeden, maar 
de vefmelding daarvan is van oceanografisch belang ontbloot. Alle genoemde 
reizigers klagen met groote bitterheid over de ongezondheid ter hoofdplaatse. Ook 
Spaansche schepen verrichttên omstreeks dezen tijd loodingen en détailopnemingen 
in den Archipel; maar hunne onderzoekingen hebben niet nagewerkt — de resul- 
taten sluimeren nog in Spaansche Archieven *). Eene wereldreis door de Fransche 
Regeering, uitgezonden onder leiding van DENTRECASTEAUX (1791/92), sluit bij 
een volgend tijdperk aan. 
IL. 
De Engelsche tusschenperiode (1811— 1816). 
Had de Compagnie den Engelschen mededinger in de 17de eeuw bestreden 
en uit den Archipel verdreven, getracht hem gedurende de 18d° eeuw te weren, 
met den aanvang der 19d° keerden de Britten terug, om er in 1811 hunne vlag 
te hijschen, die zij echter in 1816 neerhaalden. Wat van de Nederlanders ten 
opzichte van de Portugeezen gezegd kan worden, kan, op eenigszins overeen- 
komstige wijze, van de Engelschen ten opzichte van hunne Nederlandsche voor- 
gangers worden getuigd: zij vatten wat hunne hand te doen vond met meerder 
kracht en vooral naar betere, althans gemoderniseerde systemen aan; ook werkten 
zij meer in de propagandistische richting: zij maakten reclame, maar wenschten 
niet te zien hoeveel zij hadden te danken aan het in de Kolonie gebleven Neder- 
landsch element®). Is dit, in het algemeen, van het tusschenbestuur door SIR 
1) Zie: Dr. F. C. WiepeR, „Nederlandsche Historisch-geographische Onderzoekingen in- 
Spanje”, Leiden, 1915, p. 104. 
2) Tot de stille arbeiders omstreeks deze jaren behoort, evenals op ander terrein de Officier 
„CORNELIUS, zekere J. T. BUSSCHER, Luitenant ter Zee en Informateur bij de Marineschool te 
Semarang, van wiens hand veel kartografisch werk bewaard is, waarvan exemplaren voorhan- 
den zijn op het Ministerie van Marine (Hydrogr. Bureau) en op het Algemeen Rijks Archief. 
Er zijn kaarten van BUSSCHER welke de jaartallen 1802, 03, 07, 14, 21 dragen, soms zijn zij 
wel door élèves van de school geteekend, maar toch zeker onder zijne leiding en in den regel 
door hem onderteekend. Zij zijn van groote afmetingen en zeer fraai. Een onderzoek naar den 
persoon van J. T. BUSSCHER zou zeker de moeite loonen. 
