Van 1816 tot de eerste diepzeeloodingen (1874). 15 
Oostenrijkers het Engelsch-Fransch voorbeeld nagevolgd met hunne „Novara” 
„onder B. voN WüLLERSTORF URBAIR (1857—1859). De „Novara” verzamelde 
studiemateriaal in de Nikobaren, vertrok vandaar, via Singapore, naar Batavia, 
alwaar zij van 5 tot 29 Mei 1858 vertoefde en zette toen haar onderzoekingen 
oostwaarts voort '). Het aangaande die expeditie uitgegeven seriewerk heeft langen 
tijd als een model-arbeid gegolden; het werd eerst weder overtroefd door dat 
van de „Challenger”, waarover nader. 
De opsomming van al deze kostbare wetenschappelijke reizen is wèl geschikt 
om den indruk te vestigen dat, in deze jaren, het buitenland „leider de Neder- 
landsche of Nederlandsch-Indische Regeering werkeloos was. Toch is die indruk 
volkomen onjuist. Al was hun arbeid niet zoo vruchtbaar als men wel hoopte, 
de gedelegeerden van de hierboven genoemde „Natuurkundige Commissie” waren 
er; en al werkten zij niet in oceanografische rlchting, zij produceerden toch op 
aanverwant gebied. Bovendien doorkruisten de vaartuigen der Militaire, der 
Gouvernements- en der Koloniale Marine de wateren van den Archipel, welis- 
waar voor doeleinden van inwendig beheer, maar zij: vermeerderden gestadig de 
kennis der kusten, der zeeën, der eilanden en harer bewoners. Geregeld nam de 
vertrouwdheid der ambtenaren van verschillende categoriën met verschijnselen 
van allerlei aard toe en al werd deze niet immer in kostbare seriewerken be- 
lichaamd, de wetenschap ging toch allereerst uit van dezulken, die in staat waren 
hunne kennis in tijdschriftartikelen®), in brochure- of boekvorm vast te 
leggen, hetgeen zóó veelvuldig heeft plaats gehad, dat men de leiding van het 
„Repertorium der Koloniale Litteratuur”®) behoeft, om tusschen al die penne- 
vruchten den weg te vinden. Men bedenke trouwens, dat veel wat den vreem- 
deling van groot „moment” voorkwam, tot de dagelijksche ervaringen behoorde 
van de in de Kolonie vertoevende Nederlanders — van hun kant nimmer nalatig 
in het voorthelpen van den buitenlander, die — laakbaar onkundig als hij ge- 
woonlijk gebleven was aan al wat in het Nederlandsch was gedacht, gewerkt of 
geschreven — wel eens (laten wij ons van een oceanografisch beeld bedienen!) 
van onzen kant een „Vous avez decouvert la Méditerranée” verdiende, bij voor- 
1) B. voN WürLLERSTORF URBAIR, Reise der Oesterreichischen Fregatte Novara um die 
Erde in 1857, 58, 59. Wien, 1863— 1869. Seriewerk. 
2) Zie vooral den „Moniteur des Indes” (1846, 47, 48, 49), het „Tijdschrift voor Neder- 
landsch-Indië”, het „Tijdschrift van Jacob Swart” (hiervoren genoemd) enz. Verg. ook Ency- 
clopaedie van Ned. Indië sub titel Tijdschriften en Periodieken. Zie vooral ook het steeds voort- 
gezet wordend Repertorium, een aant. verder. 
3) J. C. Hooykaas, Repertorium op de Koloniale Litteratuur, of systematische inhoudsopgaaf 
van hetgeen voorkomt over de Koloniën, (beoosten de Kaap) in mengelwerken en tijdschriften, 
van 1595 tot 1865. Amsterdam, 1877, 80. 2 Din. KI. 4°. 
A. HARTMANN, Titel ongeveer als voren. I. Oost-Indië (1866—93), II. West-Indië (1840—093). 
’s Gravenhage, 1895. 8°. 
A. HARTMANN, Titel als voren, eerste vervolg van 1894—1900. ’s Gravenhage, 1901. 8°. 
A. HARTMANN, Als voren, tweede vervolg, van 1901—1905. ’s Gravenhage, 1906. Gr. 8°. 
W. J. P. J. ScHALKER en W. C. MULLER, Als voren, derde vervolg, van 1906—1910. 
E ’s Gravenhage, 1917. Gr. 8°. 
