63 



planten niet misschien toch nog eenige warmte afstonden, 

 wat een gevolg zou kunnen zijn van nog doorgaande enzym- 

 werking, werd als controle-proef het vat gevuld met geïmbi- 

 beerde massa's filtreerpapier. Hierbij kon geen sprake zijn van 

 directe warmte-ontwikkeling door het filtreerpapier. Werd 

 nu lucht doorgevoerd en met de aflezingen gewacht tot het 

 toestel binnenin op temperatuur was gekomen, dan bleek het, 

 dat daarna de nulstand ook steeds onfeilbaar overschreden 

 werd en een maximum uitwijking werd verkregen, overeen- 

 stemmend met die, verkregen bij aanwezigheid van gedoode 

 planten in het toestel. 



Waar in dit geval een directe warmte-ontwikkeling door 

 de gebruikte stoffen niet mogelijk was, moest men wel aan 

 een andere oorzaak van temperatuurstijging denken. Zooals 

 reeds opgemerkt is, was van deze onregelmatigheid niets te 

 bemerken geweest bij de ijkproeven ; zonder warmtebron was 

 hier ook werkelijk de nulstand waargenomen. Het verschil 

 met de omstandigheden van de proeven toen en nu bestond 

 hierin, dat bij de waarnemingen met gedoode kiemplanten of 

 nat filtreerpapier de ruimte binnenin grootendeels was opgevuld 

 met een volkomen geimbibeerde massa. 



Het meest waarschijnlijk was nu, dat bij den gang der 

 proef in dit geval door de een of andere oorzaak condensatie 

 van waterdamp moest plaats hebben en dat de hierbij vrij- 

 komende warmte een temperatuurstijging van de uitstroomende 

 lucht, en dientengevolge van de bovenste thermonaald ver- 

 oorzaakte. 



Bij alle mogelijke pogingen, die ik heb aangewend, door 

 wijzigingen aan te brengen, deze condensatie tegen te gaan, 



