26 — ONDERWERPEN UIT DE PH YSIOLO GiE EN BIOLOGIE DER PLANTEN. — 



soort (xenogamie). Die proeven hebben n.l. geleerd, dat in den regel de 

 kruisbestuiving meer en krachtiger zaden levert dan de zelfbestuiving. 



Nu vindt men bij de bloemen ook veelal inrichtingen om de zelfbestuiving, 

 althans in het begin van den bloei, te verhinderen, de kruisbestuiving te 

 bevorderen. Vaak echter kan tegen het einde van den bloeitijd nog zelf- 

 bestuiving hebben plaatsgegrepen, dan is toch altijd zelfbestuiving beter 

 dan in het geheel geen bestuiving. 



Die zelfbestuiving kan door den stand van de meeldraden ten opzichte 

 van de stempels zonder eenige medewerking van buiten geschieden (spon- 

 tane zelfbestuiving) of zij kan door uitwendige invloeden plaats grijpen. 



Het zal echter blijken, dat er ook bloemen zijn, waarbij zelfbestuiving 

 regel is, evenals er ook zijn, waarbij deze geheel onwerkzaam is (zelf- 

 steriliteit). 



Een overzicht over de verschillende gevallen, die zich bij de planten 

 voordoen, wat de bestuiving betreft, voor zooverre die afhankelijk is van 

 de plaatsing en de rijpheid der geslachtsorganen, volge hier. 



L Alle bloemen zijn eenslachtig, de planten dus een- of tweehuiziij. Hierbij is natuurlijk 



alleen kruisbestuiving mogelijk. 

 II. Op dezelfde plant komen een- en tweeslachtige bloemen voor: polygamie. Het hangt hier 

 van den bouw der tweeslachtige bloemen af of zelfbestuiving al of niet kan plaats hebben. 

 III. Alle bloemen zijn tweeslachtig 



o. De meeldraden en stempels zijn niet tegelijk rijp (dichogamie). Is er een groot ver- 

 schil in tijd tusschen het rijp worden van beide, dan is meest alleen kruisbestuiving 

 mogelijk. Is het verschil :<leiner, dan is de kans op kruisbestuiving grooter dan die 

 op zelfbestuiving, doch de laatste is niet uitgesloten, daar althans gedurende eenigen 

 tijd beide tegelijk rijp zijn. 



De dichogamie treedt in 2 vormen op : 

 aa. protrandrie: de helmknoppen ontlasten hun stuifmeel vóór de stempels geschikt 



zijn, om het op te nemen. 

 bb. proterogynie: de stempels zijn eerder geschikt om stuifmeel op te nemen, vóór 

 de helmknoppen het ontlasten. 

 b. De meeldraden en stempels zijn tegelijk rijp: homogamie. 

 aa. De bloemen zijn open, als de geslachtsorganen rijp zijn. 



ö. De helmknopjes raken den stempel niet onmiddellijk aan. 



aa. Tengevolge van den stand van helmknoppen en stempel ten opzichte 

 v.in elkaar is spontane zelfbestuivmg onmogelijk. In dit geval kan door 

 vreemde hulp óf alleen kruisbestuiving plaats hebben óf in andere ge- 

 vallen kruis- en zelfbestuiving. 

 /?/?. De stand van helmknopjes en stempel is zoo, dat spontane zelfbestui- 

 ving niet is uitgesloten. 



J. Op verschillende planten bevinden zich bloemen, waarin in de eene 



de stijlen lang zijn en de helmknopjes laag zitten, terwijl het in de 



andere omgekeerd is en wel zoo, dat de helmknopjes in de eene 



bloem even hoog staan als de stempels in de andere en omgekeerd: 



heterostylie. De 2 vormen heeten lang- en kortstijlige. In zulke 



bloemen is kruisbestuiving regel (er zijn ook planten, waarbij de 



heterostylie in 3 vormen optreedt). 



zlzl. Alle bloemen zijn, wat betreft de lengte van stijlen en den stand der 



helmknopjes gelijk gebouwd. Dan kan toch door den stand dier 



organen of door andere inrichtingen de kruisbestuiving bevorderd 



worden, doch dit is niet steeds het geval. 



/^. De helmknopjes liggen steeds of tegen het laatst van den bloeitijd tegen den 



stempel, zoodat spontane zelfbestuiving onvermijdelijk is: aiitogamie , al is 



die in het tweede geval dan ook voorafgegaan door de kans op kruisbestuiving. 



bb. De bloemen blijven ten tijde, dat de geslachtsorganen ontwikkeld zijn, evenals 



knoppen gesloten {kleistogamie). Hier is alleen spontane zelfbestuiving mogelijk 



en zij gaat meest gepaard met vruchtvorming. Planten met /c/e/s/o^ame bloemen 



hebben meestal behalve deze ook andere . die zich openen : chasmogame bloemen. 



