568 — ORCHIDACEAE. — FAMILIE 19. 



stuifmeel in ieder hoi<je een massa, dan loopt deze uit in een draadvormig 

 deel, het staartje en daaraan zit dan meest een kleverig scliijfje, het hecht- 

 kiiertje. Zoo de draadjes er niet zijn , zit het schijfje aan den voet der 

 polliniën. Soms zijn de hechtkHertjes der 2 polliniën met elkaar vergroeid 

 en vaak zijn zij opgesloten in een zakje, het beursje. Vruchtbeginsel 1, 

 uit 3 vruchtbladen gevormd, die voor de buitenste bloemdekdeelen staan. 



De stempeloppervlakte bevindt zich onder de helmknopjes, is naar de lip 

 gekeerd en eigenlijk 3-deelig, doch de zijdelingsche oppervlakten zijn voor 

 bestuiving geschikt, de middenlob is klein of tot een snaveltje (rostellum) 

 vervormd, dat het beursje vormt. Eigenlijk zitten de staartjes der polliniën 

 vast aan een deel van de buitenhuid van dit rostellum en dit laat meest 

 met een droppel kleverige massa er onder, los, zoo spoedig er een drukking 

 op wordt uitgeoefend. Zoo vormt zich het hechtschijfje. 



Vrucht een eenhokkige doosvrucht met wandstandige zaadlijsten. Bij 

 het openspringen laten de kleppen er van los, doch deze blijven aan beide 

 einden vastzitten. Zaden zeer talrijk en klein. De zaadhuid is meest geheel 

 doorschijnend en kleurloos, terwijl de kern uit een celachtig kogeltje be- 

 staat, waaraan noch pluimpje, noch worteltje, noch een zaadlob te onder- 

 scheiden is. Soms is er echter een kleine zaadlob. 



Biologische bijzonderheden. Het aantal bloemvormen is bij geen andere 

 familie zoo groot als hier. De bloemen zijn zeer aangepast aan de bestui- 

 ving door insecten, zoodat zij vaak tot in de kleinste bijzonderheden de 

 lichaamseigenaardigheden van de bezoekers nabootsen. 



Spontane zelfbestuiving komt hier slechts bij uitzondering voor, zij is 

 door den stand van stempel en helmknopjes ten opzichte van elkaar, meest 

 uitgesloten. Uitzonderingen zijn Ophrys apifera, waarbij de stuifmeel- 

 klompjes op den stempel kunnen vallen en die, naar gebleken is, ook dan 

 zaden voortbrengt, verder Neottia Nidus avis (vrij geregeld) en Listera ovata 

 (bij uitzondering), waarbij het stuifmeel op den stempel kan vallen of in de 

 lip, die met dezen in aanraking komt. 



In het algemeen zijn de volgende bijzonderheden, wat de bestuiving be- 

 treft, op te merken. De door de bovenste bloemdekbladen gevormde helm 

 beschut de daaronder liggende deelen (stuifmeel) tegen regen. De helmknop 

 is steeds tweehokkig en bevat meestal het stuifmeel als een samenhangend 

 klompje, dat er ook als een geheel door de insecten uitgehaald wordt. De 

 insecten worden naar de bloemen gelokt door de kleur, vaak ook door den 

 geur. Meestal vinden zij in den voet van de spoor vrijen honig, soms ook 

 boren zij het weefsel van de spoor aan. De lip is de plaats, waarop zij 

 zich neerzetten en deze is veelal van een honigmerk voorzien. 



De meeste bloemen der Orchidaceae bloeien zeer lang, als zij niet be- 

 stoven zijn (V.2-2 maanden). 



Voor bestuiving door hommels zijn vooral ingericht de Orchissoorten, 

 Goodyera repens, Spiranthes autumnalis, door bijen Orchissoorten en Epi- 

 pactis palustris, door wespen Epipactis latifolia, door kevers en sluipwespen 

 Listera ovata, door nachtvlinders Platanthera bifolia, Anacamptis pyrami- 

 dalis, Gymnadenia conopea, door vliegen Orchis maculata en andere Orchis- 

 soorten, ook Neottia Nidus avis. 



Merkwaardig is het voortbrengen van zoo vele zaden, terwijl toch het 

 geheele stuifmeeltoestel bij de Orchidaceae tot een meeldraad is gereduceerd. 

 Daar echter de inrichting der bloemen zoo is, dat de kans op bestuiving 

 door insecten zoo groot mogelijk is en daardoor verreweg het grootste deel 



