574 



— ORCHIDACEAE. 



FAMILIE 19. 



(fig. 513) is meer breed dan lang, drielobbig, nauwelijks langer dan de 

 helm. De zijlobben zijn afgerond, vrij vaak iets getand, meest korter doch 

 breeder dan de afgeknotte middenlob. De spoor is cylindrisch-knotsvormig, 

 omstreeks even lang als de lip, korter dan het vruchtbeginsel, horizontaal 

 of opstijgend. Het vruchtbeginsel is zittend, verlengd spilvormig, naar 

 boven sterk gekromd, meest driekantig, vaak purper aangeloopen. Het 

 zuiltje is kort met stomp uitloopend helmbindsel. 4- 8-30 cM. Mei, Juni, 

 zelden in den Herfst weer. 



Deze soort is de kleinste onzer inlandsche Orchissoorten en is door de 

 helmachtige samenneigende, zijdelingsche buitenste bloemdekbladen, door 

 het groen geaderde bloemdek en de meernervige schutbladen gemakkelijk 

 van de iets er op gelijkende O. mascula te onderscheiden. 



Als ondersoort van deze komt voor O. picta^) Loisl. De plant is kleiner, 

 de bloeiwijze niet meer dan 7-bloemig, de bloemen zijn kleiner, meest circa 

 half zoo groot, met een kortere lip, een sterker gebogen, vaak knotsvormige 

 spoor, die evenlang is als of nauwelijks korter dan het vruchtbeginsel. 



Voorkomen in Europa en in Nederland. De plant komt in geheel Europa 

 voor in vochtige en moerassige weiden en in duinvalleien en is bij ons 

 algemeen. De ondersoort is bij Valkenberg bij Leiden gevonden. 



Volksnamen. De naam koekoeksbloem wordt veel gebruikt. In Friesland 

 en de Graafschap Zutphen heet zij kulkruid, in den Achterhoek van Gelder- 

 land liefkenskruid , op Texel blauwe skeertjes, op Terschelling blauwe 

 pinksterbloem, in West-Friesland, Utrecht en op Walcheren harlekijn en op 

 Walcheren ook kievitsbloem. 



0. militaris-) L (O. Rivini"') Goiian.). Soldaatjes (fig. 514). 



Deze plant is meest in alle dealen kleiner dan O. fusca. Zij is onbehaard en heeft onge- 

 deelde, eironde, naar den top versmalde knollen. Destengel 

 is iets kantig, naar boven vaak iets violet aangeloopen, 

 aan den voet met dunne, spitse scheeden. De onderste bladen 

 zijn langwerpig-elliptisch, dicht opeenstaand, levendig groen, 

 van boven glanzend, iets vleezig, aan den top iets kapvormig 

 samengetrokken, de hoogere stengelstandige den stengel wijd 

 scheedeachtig omgevend. 



De aar is eerst pyramidaal, later verlengd, bijna cylindrisch, 

 vrij dicht of iets ijl, rijkbloemig. De schutbladen zijn eirond- 

 lancetvormig, dunvliezig, meest violet gekleurd, 3-5 maal 

 korter dan het vruchtbeginsei. De bloemen rieken zwak naar 

 cumarine. De 5 bovenste bloemdekbladen neigen tot een eirond- 

 iancetvormige, spitse, meest gesloten helm samen, die even 

 als de spoor iets langer is dan bij O. fusca. Die helm is 

 van buiten witachtig rosé, van binnen donkerder gestreept. 

 De buitenste bloemdekbladen zijn bijna even lang, spits, aan 

 den voet verbonden, de zijdelingsche binnenste zijn lijnvormig, 

 spits, eennervig, korter dan de buitenste. De lip is meest 

 bloemdekbladen, van boven in het midden wit met lila-purper- 

 Zij is 3-spletig. De zijlobben zijn lila-purper, smal lijnvormig, 

 kort, meest veel korter dan het ongedeelde gedeelte van de middenlob, stomp, iets ge- 

 bogen. De middenlob is breed lijnvormig, aan den top met korte, eironde tot langwerpige, 

 afstaande, vaak gaafrandige slippen (meest met een tandje er tusschen), die meest 2-4 maal 

 breeder zijn dan de zijlobben. De spoor is half zoo lang als het vruchtbeginsel, dat meest 

 iets violet is aangeloopen. ^. 2,5-4,5 dM. Mei, Juni. 

 Deze soort zoekt gaarne het gezelschap van Ophioglossum vulgatum. Zij is welriekend. 

 Voorkomen in Europa en in Nederland. De plant komt vooral in Midden-Europa voor 

 op vruchtbare, niet te vochtige weiden, aan grazige hellingen en op lichte plaatsen in bos- 

 schen, vooral op mergelgrond. Zij is bij ons in Zuid-Limburg, bij Breda en Velsen gevonden. 



Orchis militaris 

 Fig. 514. 



langer dan de buitenste 

 kleurige bundeltjes haren 



1) picta = bont. 



-) militaris = krijgszuchtig. 



*) Rivini = Rivinus'. 



