FAMILIE 19. 



— ORCHIDACEAE 



595 



spitst, vecliiervig, afstaand of naar beneden j^ericht, ^roen, de onderste zijn 

 evenlang als of langer dan de bloemen. De laatste (ïig. 546) zijn vrij groot, 

 voor het opengaan knikkend, roodachtig-groen en rieken iets naar valeriaan. 

 Het bloemdek is zeer open, eerst klokvormig, ten slotte wijd afstaand. De 

 bovenste bloemdekbladen zijn eirond tot lancetvormig, de buitenste meest 

 toegespitst, aan den top teruggebogen , 3-5-nervig, met groenachtige zijner- 

 ven en kielachtig te voorschijn tredende middennerf, de zijdelingsche bin- 

 nenste zijn vaak korter en meest weinig breeder dan de buitenste, spits, 

 gekield, meest 5-7-nervig. De lip (fig. 546) staat stomphoekig ten opzichte 

 van het vruchtbeginsel, is korter dan de andere bloemdekbladen. Het 

 achterste lid er van heeft naar voren een nauwe uitmonding, scheidt op zijne 

 geheele oppervlakte honig af, het voorste lid zit er breed aan vast, is 

 hartvormig of eirond, toegespitst, met teruggebogen top, verdiept en is 

 nauwelijks meer breed dan lang, verder iets gekarteld en heeft aan den 

 voet meest 2 gladde bultjes. Het vruchtbeginsel is meest verlengd, 6-ribbig, 

 gedeeltelijk in den gedraaiden steel versmald. De stempelzuil is kort en 

 dik. Het helmknopje is breed, bijna driehoekig, langwerpig. De vrucht is 

 omstreeks 11 mM lang, 6 mM breed, met een 2^ .. mM langen steel en 

 hangt. 4- 3-6 dM. Einde Juni— Augustus. 



Biologische bijzonderheden. Bezoekers der bloemen zijn bijna uitsluitend 

 wespen (fig. 547). Zij vinden honig in het bekkenvormig verdiepte deel 



1 .^=^ 3 



der lip. Boven die lip bevindt zich de door de stempelzuil gedragen, vier- 

 hoekige stempel en boven dezen bevindt zich het snaveltje en daarboven 

 de meeldraad. De stuifmeelklompjes zijn ongesteeld en loopen samen be- 

 neden uit in een hechtkliertje. Zet zich een wesp op het voorste lid der 

 lip, dan houdt zij zich met de pooten aan de bultjes vast en lekt honig uit 

 het bekken van beneden naar boven toe. Is zij boven aangekomen, dan 

 raakt de kop tegen het hechtkliertje en dit gaat daaraan kleven, zoodat bij 

 het verlaten der bloem de stuifmeelklompjes op den kop zitten. Bij het 

 vliegen gaan zij neer door het uitdrogen der massa, die de stuifmeelkorrels 

 verbindt en in een tweede bloem komen zij tegen den vierhoekigen stempel 

 van deze. Spontane zelfbestuiving is hier geheel uitgesloten, wel bewerken 

 de insecten vaak zelfbestuiving, soms vaker meer dan kruisbestuiving. 



Voorkomen in Europa en in Nederland. De plant komt in geheel Europa, 

 meest in loofbosschen voor. Zij is bij ons algemeen, ook in duinvalleien 

 tusschen kreupelhout. 



38* 



