FAMILIE 86. — GENTIANACEAE. — 55 



4. Gentiana 1 ) Tm. Gentiaan. 



Kelk buis- of klokvormig, 4-10-slippig of -tandig, zelden met ongelijke 

 slippen. Bloemkroon klok-, trechter- of stervormig met kale of van franje 

 voorziene keel, 4-10-slippig. Meeldraden 4-10, in de bloemkroon inge- 

 sloten en ingeplant op de bloemkroonbuis, met helmknopjes, die na den 

 bloeitijd niet gedraaid zijn. Stijl ontbrekend of zeer kort met 2 bijna zittende 

 stempels, die ook op de vrucht nog te zien zijn. Doosvrucht omgeven 

 door de verdroogde bloemkroon, 1-hokkig, veelzadig met 2 kleppen open- 

 springend. 



Bloemen geel, blauw, violet of purper, zelden wit. Bladen tegenover- 

 staand, zittend, gaaf, de onderste vormen meest een wortelroset. Onbe- 

 haarde, eenjarige of overblijvende planten met zeer bitteren smaak. 



Tabel tot het determineeren der soorten van het geslacht Gentiana. 



A. Plant overblijvend. Keel der bloemkroon kaal. Buis der bloemkroon klokvormig, zeld- 

 zamer met korte, cylindrische buis en grooten , stervormigen zoom. 



a. Bladen langwerpig-lancetvormig, 3-nervig, aan den voet tot een lange scheede ver- 

 groeid. Bloemen 4-tallig, in de oksels der bovenste bladen aan den top des stengels 

 opeengehoopt. Helmknopjes vrij. Doosvrucht kortgesteeld. G. cruciata blz. 55. 



b. Bladen lijn-lancet- of lijnvormig, 1-nervig, aan den voet tot een korte scheede 

 verbonden. Bloemen in een trosvormige pluim. Helmknoppen samengekleefd. 

 Doosvrucht langgesteeld G. Pneumonanthe blz. 56. 



B. Plant eenjarig. Buis der vrij groote of kleine bloemkroon cylindrisch-trechtervormig. 

 Keel met franje. Zoom tamelijk vlak, zonder tusschentanden. 



a. Kelk tot bijna aan den voet in 4 zeer ongelijke slippen gedeeld (2 tegenoverelkaar 

 liggende zijn breeder dan de 2 andere). Bladen eirond tot langwerpig-lancetvormig. 

 Bloemen 4-tallig. Breedere slippen van den kelk elliptisch, breeder dan de bloem- 

 kroon. Doosvrucht bijna zittend G. campestris blz. 57. 



b. Kelk tot het midden in (4-)5 vrijwel gelijke slippen verdeeld. 



aa. Kelkslippen lancetvormig, toegespitst, veel smaller dan de bloemkroon, met 

 omgerolden rand. Doosvrucht langgesteeld G. germanica blz. 58. 



bb. Kelkslippen meest vlak, lijnvormig. Bladen lancet- tot lijn-lancetvormig. Doos- 

 vrucht zittend G. Amarella blz. 59. 



G. cruciata- L. K r u i s b 1 adge n t i aa n (fig. 61). 



Deze plant heeft een langen, vingerdikken, witachtigen wortelstok, die 

 op de dwarsdoorsnede 4 in een kruis staande vaat- 

 bundels vertoont, waarom men er in vroegeren tijd 

 sterke geneeskrachtige eigenschappen aan toe- Ns* 

 schreef. Uit den wortelstok komt een wortelroset 

 van bladen en uit de oksels van deze komen meest 

 verscheiden, dicht bebladerde, vaak violette sten- 

 gels. De bladen staan kruiswijs, zijn groot, lang- 

 werpig-lancetvormig, 3-nervig, stompachtig , de 

 onderste zijn tot een lange, de bovenste tot een 

 korte scheede vergroeid. De bovenste steken boven 

 de bloemen uit. 



De bloemen zijn blauw, vrij groot (20-25 mM -^ ' v/ 



lang), 4-tallig, kortgesteeld en staan zoowel in de Gentiana cruciata 



oksels der bovenste bladen als aan den top van 

 den stengel opeengehoopt. De kelk is kort klokvormig, 4-tandig (twee 



i) Naar Koning Gentius van lllyrië (5 eeuwen voor Christus), die, volgens Plinius, het 

 eerst de gentiaan als middel tegen pest aanwendde. -) cruciata = kruisgewijs, slaat 



op den kruiswijzen bladstand of op de teekening op de doorsnede van den wortelstok. 



