FAMILIE 94. - SCROPHULARlACFiAE. — 177 



verder en verder uiteen, doch daardoor wordt de hoek, dien de boven deze 

 punten liggende randen van den ingang omsluiten, aanzienlijk vergroot. 

 De tot deze randen behoorende en elkaar eerst bijna aanrakende, spitse 

 uitsteeksels der bovenlip, die tot dusverre de onderste deelen der helm- 

 knopjes bijeenhielden, wijken uiteen en daardoor komen die onderste deelen 

 vrij van de er op uitgeoefende drukking, wijken wat uiteen en laten poeder- 

 vormig stuifmeel op dat deel van den hommelkop vallen, dat zooeven langs 

 den stempel is gestreken , zoodat kruisbestuiving verzekerd is. 



Het schuin neervallen van het stuifmeel wordt belet, doordat van de 

 helmknopjes der langere meeldraden vertikaal haren neerhangen, die de 

 tusschenruimten tusschen ieder der 2 boven elkaar liggende helmknopjes 

 van buiten bedekken en naar beneden iets uitsteken over de uiteenwijkende 

 randen. 



Alle soorten hommels (Bombus, Anthophora) beh. B. terrester en kleine 

 arbeiders van eenige kleine soorten, zijn geschikt om den honig te bereiken. 

 Zij komen dan ook geregeld en bijna uitsluitend naar deze bloemen. 

 Kleinere bijen kunnen er niet bij komen, doch zouden ook geen dienst voor 

 de bestuiving bewijzen, daar zij den stempel niet aanraken. Zelfbestuiving 

 is hier geheel uitgesloten. Door Bombus terrester wordt wel van buiten af 

 ingebroken. 



Voorkomen in Europa en in Nederland. De plant komt in West- en 

 Midden-Europa voor in moerassen en veenachtige weilanden en op vochtige 

 plaatsen in bosschen en is bij . ons algemeen. Zij schijnt voor het vee 

 schadelijk te zijn. 



Volksnamen. De plant heet in Utrecht en West-Friesland boschkartelblad, 

 in het Oosten van Noord-Brabant roode raai. 



P. palüsstris J ) L. Moeraskartel blad (fig. 213). 



Deze plant is naar boven verspreid behaard. Uit den dikken wortel komt 

 een rechtopgaande , vertakte stengel met vrij 

 dunne opstijgende of rechtopstaande takken. De 

 bladen zijn vaak roodachtig aangeloopen en 

 hebben lijnvormig-langwerpige, ingesneden stomp 

 getande bladslippen, de onderste zijn bijna vin- 

 spletig, de tanden hebben een witten, kraak- 

 beenigen top. 



De bloemen zijn kort gesteeld en staan in be- 

 bladerde, zeer lange en los wordende aarvor- 

 mige trossen. De schutbladen zijn korter dan 

 de bloemen. De kelk is 2-spletig, later opge- 

 blazen, de lobben zijn bladachtig, gekroesd, van 

 buiten verspreid behaard , aan den rand kaal. 

 De bloemkroon is onbehaard, lichtpurper, zelden Pedi«üari» pahwtiia 



wit. De bovenlip, die evenlang als de onderlip 



is, is bijna sikkelvormig en heeft in het midden harer lengte aan weers- 

 zijden een tand en is in een korten, iets getanden snavel versmald. De 

 doosvrucht (fig. 213) is iets langer dan de kelk, scheef, eirond-langwerpig, 

 stekelpuntig. 00. 15-30 cM. Mei— Juli. 



') palustris = moeras. 



Heukels, Flora. III. 12 



