FAMILIE 95. 



LABIATAE. — 



233 



langer dan de kelk. Geelgroen. Bladen gesteeld, rondachtig-eirond, stomp, 

 de bovenste aan den voet versmald. Kelktanden lancetvormig. 



EL ar\cii-i> blz. 235. 

 b. Bladen met afgeronden of versmalden voet Bloemkroon dubbel zoo lang als de 

 kelk, geel. 



aa. Bladen gesteeld. Halve kransen 3-4-bloemig , naar benen dichterbijeen. Kelk- 

 tanden met bijna tot aan den top behaarde stekelptint. . S. annaus blz. 236. 

 t?b. Hoogere bladen zittend. Halve kransen 3-5-bloemig met genaaide schutbladen. 

 Kelktanden met kale stekelpunt S. reetas blz. 237. 



Biologische bijzonderheden. De beteekenis van boven- en onderlip en 

 die van den haarring is dezelfde als bij andere geslachten. 



De bloemen zijn meest protrandrisch , zelden homogaam. Bij de meeste 

 soorten krommen zich tegen het einde van den bloei de stempeltakken naar 

 beneden en ontvangen dan stuifmeel uit de helmknopjes derzelfde bloem. 



Volksnamen. Behalve andoorn , dat zeer algemeen wordt gebruikt, hoort 

 men in Friesland ook den naam haasoor. 



S. germanicus 1 ) L. Duitsche andoorn (fig. 282). 



Deze soort heeft een rechtopstaanden, meest onvertakten stengel, die evenals de schut- 

 blaadjes en kelken dicht glanzend wollig behaard is. De 

 bladen zijn langwerpig of langwerpig-lancetvormig, gekar- 

 teld of gekarteld-gezaagd, zijdeglanzend viltig, de onderste 

 zijn gesteeld met afgeknotten voet, de hoogere zittend. 



De bloemen staan in veelbloemige schijnkransen, die 

 boven aan den stengel dicht bijeen staan. De schutbladen 

 zijn langer dan de bloeiwijzen , eirond-lancetvormig tot 

 lijn-lancetvormig , fijn gezaagd, teruggeslagen. De kelk 

 (fig. 282) is zeer wollig met ongelijke, driehoekige, recht 

 naar voren staande, stekelpuntige tanden, die 4 maal zoo 

 kort als de buis zijn. De bloemkroon is lichtpurper, haar 

 buis evenlang als de kelk. De lippen zijn evenlang. de 

 bovenlip is van buiten wollig, gespleten, de onderlip is 

 3-lobbig met een vrij breede , omgekeerd eironde midden- 

 lob en smalle korte zijlobben. De meeldraden slaan zich 

 na den bloeitijd om de keel naar buiten. De vruchtjes zijn 

 omgekeerd eirond , later bijna elliptisch. 6-12 dM. 

 zelden %■ of 0. Juli — September. 



Voorkomen in Europa en in Nederland. De plant komt in Midden- en Zuid-Europa op 

 onbebouwde plaatsen , vooral op kalkgrond voor. Zij is 

 bij ons aangevoerd waargenomen bij Zwolle. Nieuw- en 

 Sint-Joosland, Sittard, Ouderkerk en Burum (Fr.). 



S. italicus-) Mill. Italiaansche andoorn (fig. 283). 



Deze soort is witachtig viltig. De stengels zijn viltig of 

 een weinig wollig, rechtopstaand, niet vertakt. De bladen 

 zijn van onderen viltig, gerimpeld, van boven bultig. De 

 wortelbladen zijn langwerpig-lancetvormig, aan den voet 

 versmald, de middelste zijn eirond of stomp langwerpig, 

 fijn gekarteld, de bovenste, in wier oksels de schijnkransen 

 staan, zijn breed en aan den voet een weinig hartvormig. 



De bloemen zijn rosé en staan in wollige, meest vrij ver 

 uiteenstaande schijnkransen. De kelk (fig. 283) is wollig, 

 met ongelijke lancetvormig-doornig toegespitste tanden , 

 die smaller zijn dan bij S. germanicus en 4 maal korter 

 zijn dan de buis. De bloemkroonbuis is evenlang als de 

 kelk, de bovenlip van buiten wollig. 4-8 dM. 4. Juli , 

 Augustus. 



Voorkomen in Europa en in Nederland. De plant komt op droge, dorre plaatsen in het 

 gebied der Middellandsche Zee voor en is bij Rotterdam aangevoerd waargenomen. 



Stachys germanicus 

 Fig. 282. 



Stachys italicus 

 Fig. 283. 



l ) germanicus = Duitsch. 



-) italicus = Italiaansch. 



