en tegemoetgekomen, op talrijke reizen in Holland en in het buitenland, 

 tot zelfs in Moskou, ontvangen en gevierd als een der eersten onder zijn 

 tijdgenooten, mocht hij de welverdiende voldoening smaken, dat de resultaten 

 van zijn werk evenredig waren aan den geweldigen omvang ervan. Wat 

 wonder derhalve, dat hij, lichamelijk opgefrischt en geestelijk krachtiger 

 dan ooit, den terugtocht naar Indië met goeden moed aanvaardde? 



Is de derde periode, die met het oogenWik van zijn terugkomst aanbrak, 

 voor een deel niet anders dan een voortzetting van de tweede, — noodzakelijk 

 gevolg van het vervroegde verlof —, zij wordt toch in hoofdzaak gekenmerkt 

 door de meerdere expansie van 's Lands Plantentuin over een gebied, dat 

 vroeger slechts incidenteel werd betreden, namelijk dat van den landbouw 

 der inlandse h e bevolking. 



Hier was voorzichtigheid geboden! Aan de ééne zijde een bevolking, 

 vastgegroeid in de overleveringen van tallooze geslachten en daarbij niet 

 ten onrechte met wantrouwen bezield ten aanzien van alles, dat haar van 

 Europeesche zijde als verbetering werd aangeprezen. Aan den anderen 

 kant een Cerberus, wien de bewaking van dat gebied was toevertrouwd, 

 het Binnenlandsch Bestuur, dat in die dagen grootendeels de pacht der 

 wijsheid nog uitsluitend voor zich opeischte en maar al te geneigd was, 

 elke inmenging van buiten met grimmig gebaar af te weren. Hier vasten 

 voet te verkrijgen, vereischte inderdaad een meer dan alledaagsch beleid en 

 daarbij het volle geduld, waarvan in den aanvang dezer bladzijden sprake was. 



Aan geen van beide heeft het Treub ook in deze moeielijke aan- 

 gelegenheid ontbroken. Na langdurig en nauwgezet overleg, waai-van hij 

 zijn naaste omgeving niet zelden deelgenoot maakte om ook haar oordeel 

 te hooren, teekende zich de te volgen weg met duidelijkheid voor hem af. 

 Één ding stond daarbij van den beginne bij hem vast: elke maatregel, van 

 welken aard ook, had zoowel op zich zelf, als in al zijn gevolgen, uit- 

 sluitend te komen ten laste der gemeenschap en niet meer, zooals voor- 

 heen steeds geschiedde, ten laste der rechtstreeks betrokkenen. Men had 

 voor goed te breken met het stelsel, de inlandsche bevolking zelve te 

 laten experimenteeren en ten slotte den, aan elk experiment verbonden 

 risico te laten dragen. Aan dit stelsel toch moest het in de voornaamste 

 plaats worden geweten, dat de vroegere pogingen tot verbeteringen in haar 

 andbouwbedrijf, op touw gezet met de beste bedoelingen, maar in den 

 regel niet met voldoende kennis van zaken, bij de inlandsche bevolking 

 dat wantrouwen hadden doen geboren worden, waarvan zooeven sprake 



