de legibus iudieüsque repetundarum. 485 
sed etiam extra honorem et ius dicebant et cognoscebant. Sic Claudius, 
ut ait Suetonius in eius vita c. 14, ius et consul et extra honorem la- 
boriosissime dixit, etiam suis suorumque diebus sollemnibus, nonnumquam 
festis quoque antiquitus et religiosis. INec semper praescripta legum secu- 
tus duritiam lenitatemve multarum ex bono et aequo, perinde ut afficere- 
tur, moderatus est. Nam et üs, qui apud privatos iudices plus petendo for- 
mula excidissent, restituit acliones, et in maiore fraude convictos legitimam 
poenam supergressus ad bestias condemnavit. Quid ita extra honorem? 
Puto cum non gerebat ordinarium magistratum. Alioquin legitime et ipse 
et reliqui faciebant, quoniam perpetuum proconsulatum et consularem po- 
testatem habebant. Praeterea datum erat Augusto ut iudiciis omnibus in- 
teresse posset, quo iure cum uteretur, nihil citius factum quam ut tri- 
bunal ei offerretur. Sic Tiberius, ut ait Suetonius in eius vita c. 33, ma- 
gistratibus pro tribunali cognoscentibus plerumque se offerebat ausiliarium, 
assidebatque iuxtim vel ex adverso in parte primori: et si quem reorum 
elabi gratia rumor esset, subilo aderat, iudicesque aut e plano aut e quae- 
sitoris tribunali legum et religionis et noxae, de qua cognoscerent, admo- 
nebat. Hac igitur ratione ipse princeps magistratus ordinarii locum ex- 
plebat, et aut solus aut cum iudieibus constituebat, sine dubio omnes iu- 
ris ordinarii sollemnitates observans, quo diligentius ab aliis observaren- 
tur. Suetonius in Domitiano c. 8: IJus diligenter et industrie dixit, ple- 
rumque et in foro pro tribunali extra ordinem. 
Altera pars potestatis imperatoriae fuit ut appellatus ipse adver- 8.33. 
sus ordinarios magistratus et ius diceret et cognosceret ('). Hic putamus ze 
distinguendum esse quatenus princeps sicut alius magistratus, verbi causa prineipis. 
consul, appellabatur, et quatenus appellationes ad eum fiebant tamquam 
ad summum et ultimum rerum humanarum moderatorem. Nam quod ap- 
peilabatur adversus decreta magistratuum, nihil mirum habet. Sic olim 
appellabantur praetores, urbanus peregrinusque, inter se, appellabatur con- 
sul adversus collegam et praetores (*). Tantum longe frequentius appel- 

(') Vide Lipsii excursum ad Tacit. Ann. libr. XIV c. 28 et Ernestii excurs. IT ad Sue- 
ton. Caes. c. 43. Sed fateor neutrum mihi satisfecisse. 
(?) Cf£. Ciceron. in Verr. lib. I, 46,119. Valer. Max. VII, 7 de testamentis rescissis 
11776: 
