de legibus iudicüsque repeiundarum. 509 
potuit non mutari, cum numerus civium immensum auctus esset. Sed in- 
stituta tum est alia distinctio inter honestiores et humiliores personas, at- 
que in illis servata quodammodo est vetus poenarum lenitas et clemen- 
tia. Nam cum capitis supplicia rursus, sicut in prisca XII tabularum du- 
ritia, increbrescerent, variarentur etiam mortis generibus, gladio, ad be- 
stias, furcae suspendio, saxo, vivi exustione, (hos enim supplieiorum ul- 
timorum gradus enumerat Digestorum titulus de poenis,) accederetque 
proxima poena in metallum sive in opus metalli, condemnatio ad vitae 
finem (!), ab his duobus poenae capitalis generibus honestiores omnes, 
etiam decuriones eivitatum cum parentibus liberisque, exempti sunt. Vide 
1. 15 Dig. de poenis et 1. 9 $. 11 eiusdem tituli. KRelinquebatur tertium 
genus, quod fuerat liberae reip. temporibus, aquae et ignis interdictio, 
item capitalis poena dicta et habita, quippe quae in locum capitis sup- 
plicii successisset; sed in eius locum denuo sub Imperatoribus successit 
deportatio in insulam. Ea poena sane durissima erat: nam libertas et ci- 
vitas et fortunae omnes amittebantur; itaque imprimis de vi publica con- 
demnatis honestioribus (ut taceam de maiestatis reis) infligebatur. Hanc 
poenae commutationem Dio Cassius ad Augustum auctorem anno p. Chr. 
nat. 12 refert libro LVI, c. 27. Nam cum antea ii quibus aqua et igni 
interdictum erat et liberius vagarentur in continenti, et luxuriosius age- 
rent uam aequum erat agere maximarum rerum damnatos, instituit Augu- 
stus ut insulis iis, quae ultra quinquaginta milia passuum a continenti di- 
starent, continerentur, ac praeter eas Sardinia, Lesbo, Rhodo, Co insu- 
lis. Sed etiamtum deportatis servi libertique sui, modo ne plures viginti, 
et fortunarum pars, quae quingenta milia HS (5000 num. aur.) non ex- 
cederet, permittebantur. Quae lenitas noli dubitare quin postea, cum 
adstrictior princeipatus fieret, ipsa quoque magis magisque adstricta sit. 
Neque enim convenit iis exemplis uti, cum aut inusitata principis cle- 
mentia aut verecundia crudelitatis largiorem patrimonii usum damnatis 
concessit, sicut Lolliae Paulinae, publicatis bonis, tamen quinquagies se- 
(') Metalli poenam perpetuam esse intelligitur lege 28 (imprimis $. 6) Dig. de poe- 
nis, contra 1. 23 eiusd. tit., ubi in metallum dato non recte positum videtur pro eo, quod 
esse debet in opus publicum dato, quod quidem opus publicum esse potest etiam metallum, 
sed tamen discrimen est. ö 
