SCOPERTA DELLA CIRCOLAZIONE DEL SANGUE 291 



dremo, perfettamente del parere di Aristotele che il respiro 

 non avesse altro effetto , che di raffreddare V organismo ( I ). 



(*) Aristotelis Stagiritae philosophorum omnium facile principis opera, 

 quae in hunc usque diem exstant, omnia, latinitate partim antea, partirti 

 nunc primum a viris doctissimis donata, et graecum ad exemplar diligente?' 

 recognita. Basileae, ex officina Joan. Oporini , 1548. (Il secondo dei tre volumi 

 contiene le opere fisiologiche). 



Nel C. VI del L. Ili de partibus animalium è detto: « Pulmonem habet cer- 

 » turn quoddam genus animalium eo quod pedestre est: calori enim necesse 

 » est refrigerare quod extrinsecus ea, quae habent sanguinem, desiderant 

 » (sunt enim calidiora); at quae sanguine carent vel suo nativo spiritu refri- 

 » gerari possunt. Extrinsecus autem vel aqua, vel aere refrigerare necesse 

 » est: quamobrem piscium nullus habet pulmonem, sed pro eo branchias: 

 » aqua enim sese refrigerant; aere vero quae spirant : quamobrem omnia 

 » quae spirant habent pulmonem. Spirant autem pedestria omnia et aquati- 

 » lium nonnulla, ut balaena et delphinus ». 



Ma le idee di Aristotele in proposito sono meglio spiegate nell'opuscolo 

 de respiratione, di cui vogliamo qui trascrivere il C. Ili : « Praeterea quod 

 » dicunt pisces trahere aerem ex ore suo, aut ex aqua per os, fieri nequit; 

 » non enim habent arteriam •» (asperam) «quod pulmone vacant; sed os con- 

 » tinuo insequitur venter: quare necessarium est ut ventre pisces traherent, 

 » idque caetera quoque animalia factitarent; nunc vero non factitant. Sed et 

 » illi quum extra aquam sunt, aperte hoc idem facerent; at manifesto non 

 » faciunt. Item quum apud omnia animalia, quae respirant spiritumque tra- 

 » hunt, motionem quandam particulae trahentis fieri cernimus, hoc in pi- 

 » scibus non evenit: nullam enim ventris . partem moti tare videntur, nisi 

 » branchias solummodo, sive in humore degant, sive in aridum ejecti fuerint, 

 » quo tempore palpitant. Adde quod quum ea, quae respirant, in aquis suffo- 

 » cata moriuntur quaelibet, bullae fiunt, spiritu violenter exeunte, ceu si 

 » quis tesludines aut ranas, aut aliquod aliud simile genus vi sub aquis de- 

 » tineat; at in piscibus tale quid, etiamsi nihil inexpertum relinquas, non 

 » contingit: ut intelligatur nullum spiritum illos extrinsecus habere. Porro 

 » ilio eodem pacto, quo pisces respirare dicunt, ipsi quoque homines demersi 

 » respirare possent: nam si pisces aèrem e circumfuso humore ore attra- 

 » hant, cur non idem faceremus cum homines, turn caetera animalia? Aèrem 

 » quoque ex ore haud secus quam pisces traheremus : quare sì illa fieri pos- 

 » sent, haec quoque; at quoniam haec fieri nequeunt, certum est apud eos 

 » quoque non fieri. Ad haec si respirant, cur in aere intereunt, et instar 

 » eorum, quae praefocantur, palpitare videntur? Non enim alimenti inopia 

 » hoc illis evenit: etenim causa, quam Djogenes affert, (dicit enim, eos in 

 » aere aèrem perquam multum trahere, in aqua vero modicum, ob idque 

 » emorii, stulta est: nam in pedestri genere hoc idem contingere posse opor- 

 » teret: nunc vero nullum pedestre animai soffocatur eo quod vehementer 

 » respirat. Praeterea si omnia respirant, clarum est insecta quoque animalia 

 » respirare; al multa ex eis dissecta non modo in duas partes, sed etiam in 

 » plures, vivere cernuntur, ceu scolopendrae quas nuncupant: quae quomodo, 

 » aut cujus ope fieri potest utrespirent? At vero quod nec partium interio- 

 » rum experientiam habebant, nec cuncta naturam moliri alicujus gratia 

 » sumebant, causa potissimum fuit , cur haud recte de ipsis dixerint: inve- 



