— 191 — 



widualnych albo rasowych, trudno na podstawie tych dwu osobników osądzić. Że i u dziś 

 żyjących gatunków nosorożców istnieją różnice indywidualne co do wielkości i kształtu ro- 

 gów, miałem sposobność przekonać się na licznych okazach w zagranicznych gabinetach 

 i ogrodach zoologicznych (w Wiedniu, Peszcie, Berlinie, Wrocławiu, Monachium, Stuttgardzie, 

 Brukseli, Paryżu i Londynie). Na wystawie zaś w Brukseli w r. 1910 znajdowała się głowa 

 nosorożca afrykańskiego (BMnoceros bicornisj, własność bar. Kervyn de Lettenhoven, na 

 której z tyłu poza rogiem czołowym występuje jeszcze trzeci róg, około 100 mm wysoki. 

 W okazie ze Staruni, który był jeszcze bardzo młodym, rogi były stosunkowo bardzo krótkie, 

 a róg czołowy o wiele mniejszy niż nosowy. Brandt natomiast przypuszczał, że oba rogi 

 mogły mieć równą długość. U dorosłych osobników rogi dochodziły do znacznych rozmia- 

 rów, jak tego przykład mamy na rogach znalezionych pojedynczo w Syberyi. Największy 

 bowiem z tych rogów, opisany przez Brandta, posiada długość przedniej krawędzi prawie 

 830 mm przy 160 mm średnicy podstawy. Nie o wiele mniejszy róg, również ze Syberyi, 

 znajduje się w »Museum fur Naturkunde« w Berlinie; zachowała się jednak z niego również 

 tylko część środkowa, podczas gdy części boczne odpadły jak u rogów staruńskich. 



Jeżeli porównamy wielkość czaszki nosorożca ze Staruni z takąż czaszki noso- 

 rożca z nad Wilui, obaczymy, że ta jest znacznie mniejsza, co mogłoby wskazywać na to, 

 iż osobnik z nad Wilui był jeszcze młodszym od bardzo młodego osobnika ze Staruni. 

 Jeżeli jednak dokładniej porównamy ze sobą obydwie te czaszki, dostrzeżemy, iż czaszka 

 ze Staruni w stosunku do swej szerokości znacznie jest dłuższa niż czaszka z nad Wilui; 

 gdy bowiem na czaszce (kostnej) ze Staruni stosunek długości do największej szerokości wy- 

 nosi 223, to na czaszce z nad Wilui ten sam stosunek wynosi tylko 215. Fakt ten wpada 

 w oko już przy powierzchownem oglądaniu czaszek i nie jest wcale odosobniony. W różnych 

 zbiorach czaszek nosorożca włochatego, znajdujących się po muzeach europejskich, widziałem 

 prawie zawsze okazy krótko- i długogłowe, pochodzące ze zbliżonych do siebie miejscowości 

 (tak z Europy jak Syberyi), niemal w równej połowie. Również i Brandt spostrzegł to samo 

 na czaszkach Muzeum Akademii Nauk w Petersburgu. Z tego możnaby wnosić, iż zjawisko 

 krótko- i długogłowości najprawdopodobniej nie odnosiło się do jakiejś specyalnej rasy, ale po- 

 prostu do różnicy płciowej. Rozstrzygnięcie jednak, czy długogłowość była w związku z płcią 

 żeńską a krótkogłowość z męską, czy też odwrotnie, na podstawie do dziś dnia znanych wy- 

 kopalisk nie jest jeszcze możliwem. 



Dr. Leopold v. Schrenck w pracy swej »Der erste Fund einer Leiche von 

 Rh ino cer os Merckii Jaeg.« podaje szczegółowo różnice, jakie znalazł pomiędzy głową 

 nosorożca włochatego z nad Wilui a głową nosorożca (Mercka?) z nad Jany (opisanej po raz 

 pierwszy przez Czerskiego). Ponieważ jednak głowa nosorożca z nad Wilui była o wiele go- 

 rzej zachowana niż głowa ze Staruni, przeto szczegóły podane przez v. Schrencka wymagają 

 uzupełnienia. Najprzód odnośnie do ogólnej postaci obu głów powiada v. Schrenck: »Gegen- 

 uber dem plumpen, hohen, gedrungenen und darum verhaltnissmassig kurz erscheinenden 

 Kopie von Rh. antiąuitatis, hat derjenige von Rh. Merckii eine lange, schlanke, fast mochte 

 man sagen, leichte und gracile Gestalt«. Odnośnie do głowy z nad Wilui v. Schrenck ma zu- 

 pełną w tym względzie słuszność; stosunek bowiem długości do największej szerokości wy- 

 nosi u czaszki z nad Jany 710:313 = 2-26, podczas gdy u czaszki z nad Wilui tylko 

 698:324 = 2-15. Właśnie jednak czaszka z nad Wilui należy do czaszek krótkich, a stosu- 



