— 272 — 



Obok tkanek dobrze zakonserwowanych natrafia się jednak także na miejsca, w któ- 

 rych zaszły takie zmiany w budowie, iż prawie niepodobna rozpoznać, z jaką tkanką ma się 

 do czynienia. W rozmaitych tkankach wytworzyły się mianowicie drobne igiełkowate kry- 

 ształki, promienisto ułożone, które zacierają w zupełności właściwą budowę tkanek. Kryształki 

 te tworzą mniejsze lub większe gniazda, gęsto obok siebie ułożone. Dokładniejsze badania 

 wykazują, że składają się one z połączeń kwasów tłuszczowych i wapnia. Do tego wniosku 

 doszedłem na podstawie swoistej reakcyi, podanej przez Bendę (6), zabarwiającej ogniska 

 martwicy, złożonej z kryształków tłuszczowych i złogów wapiennych na kolor zielony. Barwa 

 ta występowała bardzo wyraźnie w preparatach z pochewki nerwu wzrokowego nosorożca 

 Staruńskiego, mimo że prócz kryształków nie było w nich widać wyraźnych złogów wapien- 

 nych. Kryształki, w preparacie na szkiełku w płomieniu ogrzane, znikają chwilowo, aby po osty- 

 gnięciu znowu się pojawić. Jeśli się doda do preparatu rozcieńczonego kwasu siarkowego i pre- 

 parat następnie ogrzewa, to igiełkowate kryształki znikają, a pojawiają się po ostygnięciu kry- 

 ształki, które prof. Morozewicz uprzejmie oznaczył jako niewątpliwe kryształki gipsu. 



Przeglądając skrawki z rozmaitych tkanek, wielokrotnie natrafiałem na tak samo wy- 

 glądające kępki kryształków iglastych, zwłaszcza w okolicach, w których znajdowała się tkanka 

 tłuszczowa w większej ilości. Niewątpliwie więc w tkankach, obfitujących w protoplazmę 

 i tłuszcz, zachodzi z czasem zmiana na związki kwasów tłuszczowych i wapnia. W zmianach 

 patologicznych, jak wykazuje Ben da, tego rodzaju związki powstają już za życia osobników. 

 Z czasem i pod pewnymi warunkami także całe zwłoki podlegają podobnym zmianom, które 

 znane są pod nazwą tłuszczowosku. W kopalnym tłuszczowosku z bawołu amerykańskiego 

 (Bison americanus) Wet herill (73) znalazł 89 - 5°/ kwasów tłuszczowych i 10'5% wapnia. 



Że kwasy tłuszczowe mogą się wytworzyć także z ciał białkowatych, wykazują ba- 

 dania Schmidta (67), który na podstawie rozbiorów chemicznych mumii egipskich do- 

 szedł do wniosku, że z ciał białkowatych wytwarzają się pierwotnie stałe kwasy tłuszczowe, 

 a z nich później lotne; w młodszych mumiach koptyjskich bowiem znalazł on tylko stałe 

 kwasy tłuszczowe, w najstarszych mumiach XXI dynastyi, a więc około 6000 lat mających, 

 prawie wyłącznie tylko lotne kwasy tłuszczowe. W mumiach zatem, doskonale zabezpieczo- 

 nych i w najsuchszym klimacie przechowanych, następowała zwolna zmiana w tkankach na 

 kwasy tłuszczowe, których w najstarszym materyale było około 30°/ - 



Czy i o ile zachowały się w materyale staruńskim substancye białkowate, tego nie ba- 

 dałem chemicznie, ponieważ miało to być przedmiotem osobnych badań. O ile jednak sądzić 

 można z obrazów histologicznych, zwłaszcza z zachowania się tkanek względem zwykle w te- 

 chnice używanych odczynników i barwików, ciała białkowate utrzymały się przynajmniej 

 miejscami zupełnie dobrze. Już ta sama okoliczność, że szczątki nosorożca w Staruni wyko- 

 pane były pierwotnie zupełnie miękkie i podatne, a dopiero po dłuższym pobycie w forma- 

 linie stały się sztywne i twarde, przemawia za tem, że zawierały ciała białkowate. 



Badania histologiczne. 



Badania histologiczne komórek wykazały, że zachowały się przeważnie tylko te ko- 

 mórki, których protoplazma doznała już przemiany na substancye rogową. Komórki te zacho- 

 wały zarówno swój kształt właściwy jak i jądro, co zauważył już Brandt (9) na okazie 



