— 314 — 



przez sam koniec wystający wałka, 2-gi przez koniec maczugowaty, 3-ci przez dwa zagłę- 

 bienia i 4-ty przez prosty odcinek wałka. 



Pod przednim maczugowatym końcem wałka w miejscu, gdzie pokrywająca go błona 

 śluzowa zawija się ku dołowi (w kierunku przedsionka), znajduje się ujście przewodu łzowego, 

 który w preparacie istnieje w całej swej długości. Podwójne otwory łzowe w czaszce przy 

 oczodole łączą się w jeden przewód, który dostawszy się do jamy nosowej, biegnie po jej 

 stronie bocznej równolegle do wałka muszlowego i uchodzi na jego końcu otworem na 4 mm 

 szerokim, pokrytym zwieszającym się fałdem błony śluzowej. 



Ujście zatoki szczękowej mieści się na tylnym końcu wałka muszlowego tam, gdzie 

 część wystająca wałka zlewa się ze ścianą boczną jamy nosowej. Znajduje się ono miano- 

 wicie na końcu rowka grzbietnego między ścianą a wałkiem i przedstawia szparę na 20 mm 

 szeroką, skośnie ustawioną. Szpara ta byłaby więc od strony przyśrodkowej przykryta wał- 

 kiem. Dokładniejszego opisu tego otworu podać nie można, gdyż błona śluzowa w tern 

 miejscu po obu stronach była rozerwana. 



Uwagi nad przegrodą nosową. 



Jak z powyższego opisu wynika, przegroda nosowa nosorożca Staruńskiego była z wy- 

 jątkiem przedniego tylko odcinka kostnego zupełnie chrzestną. Ponieważ jakość przegrody, mia- 

 nowicie czy ta przegroda jest kostną, czy chrzestną, uważa się jako jedna z najważniejszych 

 cech systematycznych, przeto zajmiemy się obszerniej tą sprawą 



Dotychczas nie posiadamy żadnej pewności co do chwili, w której przegroda u noso- 

 rożca włochatego (Rh. antiąuitatis) kostnieje. Dlatego w tym względzie można opie- 

 rać się tylko na przypuszczeniach i porównaniach z czaszkami innemi, a w pierwszym rzę- 

 dzie z czaszką nosorożca z nad Wilui, opisanego przez Brandta. Jak Pallas (55, 56) 

 i Brandt (9) zaznaczają, zwierzę to było młode, gdyż szwy na czaszce są jeszcze dobrze 

 widoczne, a podstawowe części korony ostatnich zębów trzonowych górnych, mało startych, 

 tkwią jeszcze w zębodołach. Z drugiej strony wielkość nosorożca dowodzi, że było to zwierzę 

 już dorosłe. Przegroda nosowa, jak Pallas i Brandt wyraźnie zaznaczają, jest jeszcze 

 ruchoma, co uważam za okoliczność bardzo ważną, świadczącą również o stosunkowo mło- 

 dym wieku tego osobnika. Części boczne przedniego końca przegrody, choć były w czaszce 

 nosorożca z nad Wilui skostniałe, nie zrosły się jednak jeszcze z kośćmi nosowemi, jak to 

 widzimy u osobników starszych. Za wiekiem młodszym przemawia w końcu niezupełne 

 skostnienie samej przegrody. 



Drugi okaz syberyjski, pochodzący z nad rzeki Jany, był według zdania Czer- 

 skiego (18) i Schrencka (68) także stosunkowo młodym. Czerski opiera swoje twier- 

 dzenie również na niezupełnie skostniałej przegrodzie w tylnej części, a Schrenck na ba- 

 daniu słabo rozwiniętych podstaw kostnych rogów i mało startych koron zębów. Nosorożec 

 z nad Jany równałby się według Schrencka wiekiem nosorożcowi z nad Wilui. Mimo to 

 nie możemy tego osobnika tutaj uwzględniać, ponieważ nie zbadano wcale poszczególnych 

 kości jego czaszki. 



Dla lepszego zoryentowania się w układzie badanych przezemnie części miękkich i ich 

 stosunku do czaszki, wypożyczyłem z gabinetu geologicznego tutejszego Uniwersytetu dwie 

 czaszki dyluwialnych nosorożców. Jedna, znajdująca się już od dawna w gabinecie, pochodzi 



