— 315 — 



z Woli Przemykowskiej koło Radłowa, druga przechowana tamże dopiero od lat kilku, pochodzi 

 z okolic Buczacza. Obie te czaszki są bardzo dobrze zachowane, brak im tylko dolnej szczęki 

 Obie były nazwane Rh. Merckii. Co do drugiej z nich nie ulega żadnej wątpliwości, że należy 

 do gatunku Rh. antiquitatis, bo ma zupełnie skostniałą przegrodę i zęby o budowie dla tego 

 gatunku charakterystycznej. Ponieważ szwy są niewidoczne a zęby mocno starte, należała ta 

 czaszka niewątpliwie do osobnika starszego. Co do pierwszej czaszki, to oznaczenie jej tym- 

 czasowe jako Rh. Merckii mogłoby być usprawiedliwione, ponieważ przegroda nosowa kostna 

 istnieje tylko z przodu czaszki pod końcami kości nosowych, a cała czaszka ma rozmiary od 

 drugiej znacznie większe (długość jej wynosi 770 mm), a przytem o wiele jest młodszą od 

 niej, czego dowodzą niezrośnięte szwy, zęby stosunkowo mało starte i wykluwający się do- 

 piero ostatni ząb trzonowy. Nadto kostny kawałek przegrody jest jeszcze zupełnie ruchomy. 



Z tą czaszką mogłem przypadkowo porównać inną, znajdującą się w zbiorach hr. Bra- 

 nickich z Fraskati w Warszawie a pochodzącą z nad brzegu rzeki Rosi pod Białocerkwią 

 w gub. kijowskiej. Otóż ta czaszka co do wieku zgadza się najzupełniej z czaszką z Woli 

 Przemykowskiej, ponieważ w niej wszystkie szwy są całkiem wyraźne a ostatni ząb trzonowy 

 szczęki górnej znajduje się dopiero w okresie wykłucia. Otóż ta czaszka miała przegrodę 

 nosową w całej swej długości już zupełnie skostniałą i nieruchomą, a tylko szczelina, znaj- 

 dująca się między bocznemi częściami przegrody a kośćmi nosowemi, świadczyła, że zrost 

 między temi kośćmi nie był jeszcze całkowity. Z tych więc czaszek najstarszą jest czaszka 

 nosorożca z Buczacza; do młodszych osobników należy czaszka z nad Wilui i ewentualnie 

 także z nad Jany, cokolwiek młodsze zaś są czaszki z Białocerkwi i Woli, a najmłodsza 

 z nich jest czaszka staruńska, ponieważ zachowały się w niej jeszcze zęby mleczne, a ko- 

 rona ostatniego zęba trzonowego górnego tkwi jeszcze w zębodole. Prawdopodobnie zbyt 

 wielka różnica wieku chyba nie zachodzi pomiędzy czaszkami z nad Wilui, Białocerkwi, Woli 

 i Staruni, zwłaszcza zaś pomiędzy trzema ostatniemi, a jednak widzimy już tak znaczne 

 różnice w budowie przegrody nosowej u tych czaszek! Przedewszystkiem zastanowić musi 

 każdego istnienie przegrody kostnej u nosorożca z Białocerkwi a brak jej w czaszce noso- 

 rożca z Woli, chociaż obie są równego wieku. 



Pierwszem pytaniem, które się wobec tych różnic nasuwa, byłoby: czy nie należą te 

 czaszki do różnych gatunków, a mianowicie czy czaszka z Woli i ze Staruni nie odnosi 

 się. do gatunku Rh. Merckii? Prócz wielu innych cech, różniących Rh. antiąuitatis od 

 Rh. Merckii, podawanych przez różnych badaczów, jedną z najważniejszych jest budowa zębów. 

 Otóż czaszka z Woli Przemykowskiej ma zęby odmiennie zbudowane niż typowe okazy ga- 

 tunku Rh. Merckii. To ul a (77), który zbadał przesłane mu odlewy tych zębów, wyraża się 

 o tej czaszce w sposób następujący: »Ich m o eh te nach allem den Schadelrest von 

 Przemykowska trotz der Kleinheit der Zahne ais zu Rhinoceros antiąuitatis 

 gehórig betrachten, vielleicht wird dabei an eine gewisse Variation z u 

 denken sein«. Wynikałoby z tego, że nie wszystkie osobniki gatunku Rh. antiąuitatis 

 posiadały przegrodę zupełnie skostniałą i że wśród nich mogły istnieć także odmiany, u których 

 tylko przednia część przegrody była skostniałą, reszta jej zaś chrzestną. W każdym razie istnie- 

 nie lub nieistnienie całkowitej przegrody skostniałej nie rozstrzyga pytania, czy dany okaz ma 

 być zaliczony do gatunku Rh. antiąuitatis, czy do Rh. Merckii? To też Schroeder (70) 

 przy oznaczeniu wykopanych czaszek nosorożców główny nacisk kładzie na kształt zębów. 



