— 316 — 



bez względu na jakość przegrody. ile w czaszce kopalnej istnieje przegroda albo częściowo 

 kostna, albo wcale jej niema, to Schroeder skłania się uważać tę czaszkę jako przyna- 

 leżną do osobnika młodego. Jest w tem pewna racya, ponieważ z tego, co wiemy o wzroście 

 nosorożców współczesnych, przypuszczać należy, że i u form kopalnych wzrost trwał dość 

 długo. Brehm (12) mianowicie podaje, iż nosorożce w pierwszych miesiącach dość szybko 

 rosną, a to w ciągu miesiąca przeciętnie o 130 mm na wysokość a 150 mm na długość. Pó- 

 źniej wzrastanie postępuje wolniej. W 8-ym roku życia nosorożec jest średniego wzrostu, ale 

 rośnie jeszcze dalej do 13-go roku, jako kresu swego wzrostu. Zaobserwowano to u noso- 

 rożców, trzymanych w niewoli w Europie do 20 i 30 lat, a w Indyach nawet do 45 lat. 

 Według Brehm a nosorożec żyje do 80 — 100 lat. 



Skoro więc wzrost u nosorożców współczesnych odbywa się w tak powolnem tem- 

 pie (np. w porównaniu z koniem), to dla kopalnych wobec potężniejszych ich rozmiarów 

 trzeba przypuścić przynajmniej taki sam, jeśli nie większy okres wzrastania. Możnaby więc 

 częściej wśród jednego i tego samego gatunku z przegrodą nosową, w późniejszym wieku zu- 

 pełnie skostniałą, natrafić na okazy, znajdujące się jeszcze w okresie wzrostu i posiadające 

 przegrodę niezupełnie skostniałą. Wśród tych niezliczonych czaszek nosorożców włochatych, 

 które z biegiem czasu wykopano i które znajdują się w każdym niemal zbiorze, powinnyby 

 były znaleźć się czaszki z przegrodą w rozmaitym stopniu skostniałą. Tymczasem tak nie 

 jest; spotyka się tylko czaszki albo z przegrodą zupełnie skostniałą, albo z przegrodą chrze- 

 stną, a do rzadkich wyjątków należy czaszka tego rodzaju jak czaszka z nad Wilui, w której 

 część tylna przegrody była jeszcze chrzestna. 



Brandt (9) twierdzi, że kostnienie przegrody postępuje od przodu ku tyłowi, Schroe- 

 der (69) natomiast jest nieco innego zdania; według niego kostnienie rozchodziło się z jednego 

 lub kilku ośrodków w przegrodzie, które dopiero później zrastają się z kośćmi nosowemi 

 i podniebieniem; w przednim odcinku przegrody według niego kostnienie występowało w ka- 

 żdym razie wcześniej i intenzywniej, niż w reszcie przegrody. Jeśli więc jaki nosorożec ko- 

 palny nie posiadał przegrody (Schroeder opiera się na jednym z okazów przez niego bada- 

 nych), to można sobie brak przegrody wytłómaczyć tem, że kostnienie, rozprzestrzeniające się 

 z ośrodków kostnienia wśród przegrody, nie dosięgło jeszcze kości nosowych. 



Na poparcie tego twierdzenia Schroedera niema dotąd dostatecznych dowodów. 

 W czaszce z nad Wilui znajduje się luka mniej więcej w środku tylnego odcinka, nie wy- 

 pełniona kością, reszta zaś przegrody jest zupełnie skostniała. Mimoto przegroda ta jest ru- 

 choma. Gdyby w przegrodzie czaszki staruńskiej wyżej opisane dwa miejsca szorstkie, za- 

 wierające naczynia krwionośne i beleczki kostne, uznano jako ośrodki kostnienia, za jakie ich 

 nie uważam, to przegroda w tych miejscach, zwłaszcza w górnem, znacznych rozmiarów, 

 leżącem przy samym brzegu, powinna być spojona ze sklepieniem czaszki prowizoryczną 

 kością. Tymczasem niema tu ani śladu takiego spojenia. Brzeg górny przegrody jest gładki, 

 utworzony z chrząstki wcale niezmienionej i od sklepienia oddzielony dość znaczną warstwą 

 tkanki łącznej. Ponieważ w okazie staruńskim nie widać także na granicy przegrody chrzest- 

 nej i kostnej żadnych śladów kostnienia, więc trudno przypuścić, aby część chrzestna prze- 

 grody w ogólności podlegała skostnieniu. Skostnienie przegrody u form, u których zazwyczaj 

 jest ona chrzestna, występuje tylko w bardzo późnym wieku, nawet u nosorożców współ- 

 czesnych, jak np. u Rh. sumatrensis według badań To uli (75). Mając przed sobą czaszki 



