— 352 — 



wieku, to brak nasadki i typowo chropowata powierzchnia stykająca się z nasadką, dowodzą, 

 że ona nie została gwałtem odłamaną, lecz że nasadka nie była jeszcze z wyrostkiem zro- 

 śnięta i po zmacerowaniu się szkieletu odpadła, a zatem że zwierze wca'e starem nie było 

 i że wzrost dalszy wyrostka ościstego nie był jeszcze wykluczony. To podnosi więc jeszcze 

 bardziej wartość pomiarami stwierdzonych różnic między wyrostkiem ościstym ze Staruni 

 a wyrostkiem służącym mi do porównania, pochodzącym z osobnika zupełnie już dorosłego 

 i dowodzi znaczniejszych rozmiarów samegoż zwierzęcia, a co zatem idzie, czyni też przy- 

 puszczenie, że moglibyśmy tu mieć do czynienia z bydłem dzikiem, bardziej prawdopodobnem, 

 zaznaczam jednakże, bynajmniej niekoniecznem. 



Jak wiadomo, obok dużego tura (Bos priniigenius). żyła w dyluwium także mała jego 

 rasa. jak to stwierdził przedewszystkiem Nehring. a w najnowszych czasach także Malsburg '). 

 Prócz lego opisał Nehring jeszcze dyluwialną formę bydła dzikiego, t. j. Bos brachyceros 

 europae/is. Malsburg ujmuje owe dyluwialne formy bydła dzikiego pod jedno pojęcie polimor- 

 hcznego gatunku Bos (ur.) minutus Malsb., wyróżniając w obrębie jego 4 ciaśniejsze koła 

 form pod nazwą: 1) Bos (ur.) minutus trockoceros. 2) B. fur.) min. priniigenius. mający 

 być skarłowaciałą, zdegenerowaną formą dużego tura. 3) B. (uf.) min. brachyceros. odpowia- 

 dający wspomnianemu Bos brachyceros europaeus Adametza i wreszcie 4) B. (ur.) min. 

 akeratos, mutacyjną formę, która uważaną jest za przodka bydła bezrożnego. Pierwsza 

 i ostatnia forma mają być według Malsburga postglacyalne, druga i trzecia interglacyalne. 



Nie możemy tu rozstrzygać ani tego, czy i o ile słusznym jest pogląd Malsburga na 

 ustosunkowanie wzajemne form bydła dzikiego w dyluwium. ani czy oznaczenie czasu poja- 

 wienia się tych form jest ścisłe, ani też wreszcie tego, z którą z wymienionych tu form mamy 

 w przypadku staruńskim do czynienia. Materyał bowiem, którym rozporządzam, nie nadaje 

 się zupełnie do tego celu, tem bardziej, że owe dyluwialne formy B. (ur.) minutus Malsb. 

 wyróżnione zostały wyłącznie na podstawie osteologicznych stosunków czaszki a nie całego 

 szkieletu. 



Jednakowoż zarówno Bos priniigenius. a tem samem i wymienione pochodne jego 

 małe rasy, żyły także i w podyluwialnych czasach, a sięgały nawet do historycznych, gdyż, 

 jak dowiodły badania, tur żył w Niemczech, Polsce, Rosyi i na Węgrzech aż do XIV, a nawet 

 do XVII w., czego dowodem tur, którego około r. 1550 darował król polski. Zygmunt August, 

 Herbertsteinowi. Według Wrześniowskiego żył tur na Mazowszu jeszcze w XVII w., a miano- 

 wicie koło Warszawy, w okręgu Jaktorówka, gdzie w r. 1599 liczono jeszcze 24 okazów, 

 w r. 1602 już tylko 4, a ostatnia krowa zginąć miała w 1627 r. Znaczy to, że i ta droga 

 nie może doprowadzić do celu ostatecznego, choć należy przypuścić, iż owe małe rasy wkrótce 

 w .-tanie dzikim istnieć przestały i już tylko jako bydło domowe były hodowane, gdyż wszyst- 

 kie szczątki, jakie z późniejszych wykopalisk posiadamy, wliczając w to także I. zw. bydło 

 torfowe, pochodzą z form już oswojonych i hodowanych jako domowe zwierzęta. 



Z dzikich form mógłby tu jednakowoż wchodzić w rachubę jeszcze żubr (Bison 

 cnropaeus). Niestety wiadomości nasze co do chwili pojawienia się tego potomka potężnego 

 żubra pierwotnego (Bison prisens) są zupełnie niepewne. Wiadomem jest nam tylko, 



1 ) Malsburg R. Uber neue Formen des kleinen diluvialen Urrindes: Bos (urus) minutus n. sp. 

 Buli. intern, ile 1'Acad. d. Sciences de Cracovie. 1912. 



