TOT DE VORMING ZIJNER GEDACHTEN. 35 



wetenschap leert ons den mensch beschouwen, niet als een wezen, 

 dat op zich zelf staat , maar als een natuurproduct , dat , even als 

 alle andere, aan dezelfde wetten gehoorzaamt, die het hem omgevend 

 heelal beheerschen ; zij leert ons , dat de mensch , met al zijne 

 wijsheid, aan de aarde gebonden, van zijne omgeving afhankelijk 

 en bekrompen in zijne ontwikkeling is; zij leert ons, dat zijn ar- 

 beid, even als de arbeid der machines, die hij schept, afhangt 

 van den aard en de hoeveelheid der stoffen , die hij tot zich 

 neemt; zij leert ons ten slotte, dat die menschelijke machine in 

 al hare uitingen , in al hare verrigtingen beperkt is , en dat 

 die perken niet ongestraft kunnen worden overschreden. Maar de 

 wetenschap, die den mensch zich zelven leert kennen, blijft daarbij 

 niet stilstaan. Het is haar niet genoeg te weten , dat er perken 

 bestaan, zij wil die perken ook afmeten en bepalen, en, echte 

 zuster der zuivere natuurwetenschappen als zij is, neemt zij geen 

 rust, voordat zij de krachtsuitingen, waartoe de menschelijke machine 

 in staat is, in cijfers en getallen heeft uitgedrukt, voordat zij 

 de grenzen, waartoe de menschelijke verrigtingen beperkt zijn, 

 met mathematische naauwkeurigheid heeft afgemeten '). Dat haar 

 dit nog niet in alle opzigten gelukt is , dat hare pogingen nog te 

 vaak slechts wankelende schreden zijn, wien zal het verwonderen? 

 Toch heeft zij in dit opzigt reeds resultaten verkregen, die der 

 aandacht overwaardig zijn. In kilogrammeters -) heeft zij den arbeid 

 bepaald , waartoe een volwassen mensch bij behoorlijke voeding in 

 staat is; in graden heeft zij de temperatuur aangegeven, die het 

 bloed bezitten moet om het levend organismus in stand te houden ; in 

 strepen heeft zij de drukking der lucht doen kennen, die de levende 

 machine tot haar voortbestaan niet ontberen kan. En ook tot het 

 gebied der zintuigs-verrigtingen heeft zij haar onderzoek uitgestrekt, 

 zij heeft geleerd , dat er lichtstralen zijn , die aan de waarneming van 

 het oog ontsnappen , en de golflengte dier lichtstralen bepaald ; zij 



') Zie M.OLESCHOTT , Die Grenzen des Menschen. 



2 ) Bij het bepalen van den arbeid in kilogrammeters heeft men de kracht op liet 

 oog, die noodig is om een bepaald aantal kilogrammen (ponden) één meter (el) hoog 



op te heffen. 



3* 



