42 OVER DE BEPERKTHEID DES MENSCHEN , IN VERBAND 



verschillende voorstellingen kunnen bezig houden, is de bodem inge- 

 slagen, en het vraagstuk, dat sedert aristoteles de wijsgeeren heeft 

 bezig gehouden, of de mensch aan twee dingen tegelijk denken kan, 

 ten nadeele van den mensch beslist. Hoe zouden we ons toch gelijk- 

 tijdig met twee gedachten kunnen bezig houden, wanneer we- niet 

 eens gelijktijdig zien en hooren kunnen? We kunnen ons in werke- 

 lijkheid slechts met ééne voorstelling, met ééne gedachte tegelijk bezig 

 houden, en waar het den schijn heeft, als hielden wij er te gelijker 

 tijd meerdere op na, daar heeft de snelle opeenvolging der verschil- 

 lende voorstellingen ons een rad voor de oogen gedraaid, en zijn wij , 

 als zoo dikwijls , door den schijn bedrogen. En niet alleen leeken , 

 zelfs de grootste geleerden, hebben zich door dat schijnbedrog laten 

 verschalken. Zoo heeft onze voortreffelijke, nooit genoeg volprezene 

 schroeder v. d. kolk, in een meesterlijk opstel 1 ), ons de verschillende 

 gewaarwordingen en voorstellingen geschilderd , die ons bij eene 

 wandeling op een schoonen dag in het open veld, onder het geleide 

 van een goed vriend , te gelijkertijd bezig houden ; hij heeft ons met 

 levendige trekken geschetst, hoe we, terwijl we ons al pratende voort- 

 bewegen, te gelijkertijd de kleur van het landschap, de vlugge be- 

 wegingen der vogels, het gezang van den leeuwerik, het geloei der 

 runderen, de geurige bloemen, de warmte der koesterende zon enz. 

 waarnemen, en uit het gelijktijdig op een en hetzelfde oogenblik ont- 

 staan van al die verschillende werkingen een hoofdargument voor de 

 voortreffelijkheid der menschelijke ziel geput. Hadde hij echter het 

 medegedeeld onderzoek gekend, hij had zijn argument moeten opgeven 

 en moeten erkennen, dat hier slechts in schijn gelijktijdigheid, in 

 werkelijkheid niets anders dan snelle opeenvolging met een duidelijk 

 meetbaar tijdsverloop bestaat. 



»Maar" — roept welligt de scherpzinnige lezer van zoo straks uit — 

 «maar gij schermt zoo voortdurend met dat tijdsverloop tusschen twee 

 op elkander volgende voorstellingen , gij leidt daaruit een nieuw bewijs 

 voor de beperktheid van den mensch af, en toch hebt gij zelf ons 

 medegedeeld, dat dit door u zoo breed uitgemeten tijdsverloop niet 



') Over het verschil tusschen doodc natuurkrachten, levenskrachten en ziel, Utrecht 

 1835. 



